Scherpdenkers: Aaltje van Zweden over troost in muziek
Aaltje van Zweden spreker
Nederlands Blazers Ensemble
Christianne Stotijn mezzosopraan
Marcel Reijans tenor
Dit concert maakt deel uit van de serie Scherpdenkers.
Na afloop blijft de foyer open voor een drankje.
Zangteksten zijn gratis verkrijgbaar aan de zaal.
Gustav Mahler (1860-1911)
Das Lied von der Erde (1908-09)
Das Trinklied vom Jammer der Erde
Der Einsame im Herbst
Von der Jugend
Von der Schönheit
Der Trunkene im Frühling
Der Abschied
er is geen pauze
einde ± 21.45 uur
Toelichting
Scherpdenkers
Troost in muziek
Mahlers symfonische cyclus op oud-Chinese teksten stond al lange tijd op het verlanglijstje van artistiek leider van het Nederlands Blazers Ensemble Bart Schneemann. Mahlers ‘meest gewaagde symfonie’, noemt hij Das Lied von der Erde.
Moed
Schneemann: ‘Mahlers symfonieën gaan altijd over het hele leven, anders dan bij Brahms bijvoorbeeld, wiens symfonieën, netjes in vier delen, vooral over muziek gaan. Gustav Mahler schrijft monumentale muziek over de volle grootsheid van wat het is om een mens te zijn. Zijn eigen leven ging niet bepaald over rozen. Hij vocht als een dappere dodo om naast al zijn taken als directeur en internationaal gevierd zijn symfonieën überhaupt te kunnen componeren en uitgevoerd te krijgen. Dat componeren moest altijd in de zomervakantie, in een van zijn zomerhuisjes, want de rest van het jaar was hij te druk met die andere dingen.
Als hoboïst heb ik Mahlers symfonieën vaak gespeeld in verschillende orkesten en ik heb altijd veel bewondering gehad voor zijn moed bij het componeren. Hij brak met alle conventies. Hij schreef bijvoorbeeld precies op hoe hij het wilde hebben, vanaf de eerste maat al: ‘speel dit uitgelaten’ en bij maat tien ‘speel dit naar binnen gekeerd’. Niet gewoon en een f voor forte. Mahler was zelf en hij ergerde zich te pletter aan de laksheid van zijn orkestmusici. Maar ik weet ook hoezeer musici het haten om alles op die manier gedicteerd te krijgen. Dus dapper was ’ie….’
Totaalconcept
Mahler schreef Das von der Erde in de jaren 1908-1909, een van de meest tragische periodes van zijn leven. Hij was door de antisemitische kliek na tien jaar min of meer weggepest als dirigent van de Weense . Zijn oudste dochtertje Maria Anna was overleden aan difterie en tot overmaat van ramp was bij hemzelf een ernstig hartprobleem vastgesteld. In onze tijd zou het probleem met een eenvoudig antibioticakuurtje opgelost worden.
Maar antibiotica was nog niet uitgevonden, dus deze hartklepinfectie was het begin van het einde. De net verschenen dichtbundel Die Chinesische Flöte inspireerde hem tot het componeren van zijn ultieme stuk over leven en dood. Door het gebruik van die van oorsprong oud-Chinese gedichten nam Mahler afscheid van zijn twee gebruikelijke literaire bronnen: de volkspoëzie zoals verzameld in Des Knaben Wunderhorn en de gedichten van Friedrich Rückert (1788-1866).
Schneemann: ‘De symboliek in Das Lied von der Erde is veel universeler dan in zijn eerdere grote werken. De ’s zijn nog steeds dezelfde: alles van Mahler gaat over de schoonheid van het leven en de wrange bijsmaak die dat krijgt door het besef dat we sterfelijk zijn. Maar deze keer staat Mahler niet zelf in het middelpunt. Hij ziet af van alle biografische en concrete verwijzingen: de militaire kapel van het stadje van zijn jeugd, of de tsjilpende vogeltjes, de kabbelende beekjes en andere natuurgeluiden.
De symboliek in Das Lied is veel abstracter maar daardoor ook universeler. Mahler had een briljant totaalconcept voor dit werk. De eerste vijf delen gaan over samen drinken en over jeugd en schoonheid. Alleen het tweede deel Der Einsame im Herbst is wat somber. Alle vijf samen vormen ze een opmaat naar het lange laatste deel Der Abschied, waarin afscheid genomen wordt van het leven. Maar de muziek straalt rust en acceptatie uit. Op oosterse wijze wordt evenwicht gevonden. Eigenlijk is het een enorm optimistisch einde: eindelijk slaan leven en dood de handen ineen.’
Door het stuk heen kijken
Deze uitvoering van Das Lied von der Erde staat in een lange traditie van groot symfonisch repertoire dat in de unieke bezetting van het Nederlands Blazers Ensemble een nieuw leven krijgt. Voor de bewerking tekent huisarrangeur Willem van Merwijk.
Schneemann: ‘Arnold Schönberg heeft in 1921 een deel van Das Lied bewerkt voor een kleine groep spelers. Die versie heb ik lang geleden een keer gespeeld. Ik vond dat geweldig, misschien nog wel spannender dan het origineel voor groot orkest: het is zo heerlijk om in een kleinere bezetting dwars door zo’n stuk heen te kunnen kijken.
Ook al moet ik zeggen dat Mahler in Das Lied zelf ook al vrij kamermuzikaal componeert, maar hij had natuurlijk toch dat enorme orkestapparaat tot zijn beschikking en hij moest daar ook iets mee. Dan wordt het af en toe toch wat bombastisch. Dat ik onze saxofonist Willem van Merwijk zou vragen lag voor de hand. Hij doet altijd de wat moeilijkere en complexe stukken voor ons. Als een van onze vaste spelers kent hij ons door en door. Hij heeft een meesterlijk talent voor kleuren en het maken van keuzes.’
Kroontjespen
Tijdens het concert wordt het originele handschrift van Mahler geprojecteerd. De geprojecteerde loopt synchroon mee met de gespeelde muziek. ‘Dat is mooi en decoratief om naar te kijken. Maar het heeft ook een andere lading. Je komt op die manier erg dicht bij de componist, die met zijn kroontjespen, zijn potje inkt en zijn muziekpapier aan zijn bureau zit. Je ziet hoe hij dappere keuzes maakt, maar je ziet ook de doorhalingen, z’n zwart gemaakte maten, z’n twijfel. En misschien maakt die combinatie van eigenschappen Mahler en zijn Das Lied von der Erde zo fascinerend.’
Biografie
Marcel Reijans, tenor
Marcel Reijans studeerde aan het Conservatorium van Amsterdam, het Curtis Institute of Music in Philadelphia en het Merola Program in San Francisco. In 1996 won hij het Christina Deutekom Concours en in 1997 vertegenwoordigde hij Nederland op de Cardiff Singer of the World Competition.
De zanger wordt geprezen om zijn e rollen in de ’s van Mozart, Richard Strauss en Wagner en voor inmiddels meer dan tachtig verschillende operapartijen – inclusief de nieuwste werken – werd hij geëngageerd door vele vooraanstaande operahuizen in Europa en de Verenigde Staten.
Bij De Nationale Opera stond Marcel Reijans in recente seizoenen onder meer in Turandot van Puccini, Der Rosenkavalier van Richard Strauss en Die Zauberflöte van Mozart. Hij soleerde bij vrijwel alle Nederlandse orkesten, de orkesten van Chicago, Boston en Dallas, de Hong Kong Philharmonic, de Staatskapelle Dresden en het City of Birmingham Symphony Orchestra. In 2005 richtte hij vocaal ensemble Frommermann op.
De tenor is verbonden aan Codarts Rotterdam en leidt zijn eigen Studio Fritz; eerder doceerde hij aan het Prins Claus Conservatorium in Groningen, gaf hij masterclasses aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en was hij voorzitter van de Margreet Honig Foundation.
Christianne Stotijn, mezzosopraan
Christianne Stotijn studeerde viool en zang aan het Conservatorium van Amsterdam. Onder haar zangdocenten waren o Reinemann, Jard van Nes en Janet Baker. Ze won in 2005 de Borletti Buitoni Trust Award en in 2008 de Nederlandse Muziekprijs, toerde in 2005/06 in de Rising Stars-serie en werd in 2007 verkozen tot BBC New Generation Artist. Met haar vaste pianisten Joseph Breinl en Julius Drake geeft ze s op belangrijke podia wereldwijd.
Bernard Haitink was van grote invloed op haar carrière: onder zijn leiding zong ze met orkesten als het Koninklijk Concertgebouworkest, het Boston Symphony Orchestra en het London Symphony Orchestra. Andere dirigenten met wie ze samenwerkte zijn Claudio Abbado, Iván Fischer, Yannick Nézet-Séguin, Andris Nelsons, Gustavo Dudamel en Jaap van Zweden.
rollen vertolkte Christianne Stotijn bij onder meer De Nationale Opera, De Munt in Brussel, de Royal Opera Covent Garden in Londen en het Festival d’Aix-en-Provence. In 2013 richtte ze de Stichting Orplid op, waarmee ze een kindervoorstelling ontwikkelde en muziektheater maakte over de joodse dagboekschrijfster Etty Hillesum.
Sinds 2014 leidt Christianne Stotijn de o Reinemann International Masterclasses, een initiatief gesteund door het Koninklijk Conservatorium (Den Haag) en De Munt. Het vorige optreden van Christianne Stotijn in de was een recital met pianist Joseph Breinl in november 2017.
Nederlands Blazers Ensemble, ensemble
Het Nederlands Blazers Ensemble (NBE) combineert eigentijdse en oude muziek van alle soorten en maten en is altijd op zoek naar intrigerende samenwerkingen met musici uit andere culturen en spannende combinaties met andere disciplines.
Naast de concerten op de Nederlandse podia, waaronder ook zeer regelmatig Het Concertgebouw, verzorgt het NBE jaarlijks het spraakmakende, live op tv uitgezonden Nieuwjaarsconcert in de . Het ensemble trad op tijdens staatsbezoeken in India, Thailand en Turkije en was te gast bij de BBC Proms in Londen.
Onder het motto ‘voor wie erbij was of erbij had willen zijn’ startte het zijn eigen cd-label NBElive. Toen het NBE de Radio 4 Prijs won, werd het door de jury het meest ondernemende ensemble van Nederland genoemd. Het NBE hecht groot belang aan het maken van muziek met en voor minder kansrijken en op plaatsen waar levende muziek niet vaak klinkt; zo speelde het bij de scheidingsmuur tussen Israël en de Palestijnse Gebieden en in de binnenlanden van Suriname samen met de plaatselijke bevolking.
Met de eigen kweekvijver jongNBE neemt het ensemble zijn rol van cultuurinspirator en talentbegeleider zeer serieus.
Aaltje van Zweden, spreker
Aaltje van Zweden is oprichter en bestuurslid van Stichting Papageno, die sinds 1997 steun verleent aan gezinnen met kinderen met autisme. In 2015 opende ze het Papageno Huis, waar jongvolwassenen met autisme wonen en werken. Haar betrokkenheid komt voort uit haar persoonlijke situatie: samen met haar man, Jaap van Zweden, heeft ze vier kinderen, van wie de derde autisme heeft.
Aaltje van Zweden werd geboren op Haïti, groeide op in Nederland en volgde in Amsterdam een opleiding aan de Academie voor Beeldende Vorming (de Breitner Academie). Later voltooide ze de master Kunsteducatie aan de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Hier specialiseerde ze zich in kunstonderwijs voor jongeren met een beperking.
Aaltje van Zweden is sinds 2017 bestuurslid van de Maatschappelijke Alliantie en sinds 2011 van het Autism Treatment Centre in Dallas. Ze houdt regelmatig lezingen over autisme, kunsteducatie en het belang van muziektherapie. Wegens haar inspanningen voor Stichting Papageno werd Aaltje van Zweden in 2012 benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau en kreeg ze in 2016 de Hélène de Montigny-prijs. In 2017 verscheen haar boek Om wie je bent.