Scandinavische avond: Mustonen, Grieg en Nielsen

‘Wil je niet een doctorsymfonie voor ons schrijven? Wij verwachten op z’n minst een plechtig gezang…’ Nadat Johannes Brahms in 1880 door de Universiteit van Breslau met de titel van eredoctor was onderscheiden, moest dit natuurlijk op passende wijze gevierd worden. Wat lag meer voor de hand dan de componist om een eigen muzikale bijdrage te vragen? Het schriftelijke verzoek van de dirigent Bernhard Scholz viel bij Brahms in goede aarde. De componist in zijn antwoordbrief: ‘Opdat je je niet al te zeer met je gast hoeft te blameren, heb ik voor 4 januari een “Akademische Festouvertüre” geschreven…Het is een recht lustige ouverture…’ Brahms heeft in zijn Akademische Festouvertüre melodieën van in zijn tijd gangbare studentenliederen verwerkt en doet dat met veel humor. De componist neemt in het werk de zelfingenomen academische wereld op de hak, en de onvolwassen trots van de studenten zoals die in de uitgelaten liederen van de studentencorpsen tot uitdrukking komt. De grap ligt vooral in het opzettelijk overdreven pathos van de muziek. Een doorwrocht ‘academisch’ fugato in c mineur in het begin maakt al snel plaats voor een glansrijke triomf: zonder strijd geen overwinning, per aspera ad astra – door de doornen naar de sterren. Dirigent Nikolaus Harnoncourt, die alle door Brahms gebruikte liedmelodieën boven water heeft gehaald, meende: ‘Het orkest wordt hier aangezet tot lachen.’ Brahms’ spot blijft goedaardig. Tenslotte is hij zelf academisch dignitaris en is het feest, dat door zijn toedoen op 4 januari 1881 met groot uiterlijk vertoon en orkestrale weelde werd gecelebreerd, ter ere van hemzelf.

Het Pianoconcert in a klein van Edvard Grieg behoort met de pianoconcerten van Liszt, Chopin, Schumann, Brahms en Tsjaikovski tot de beste negentiende-eeuwse voorbeelden van het genre. Toen Grieg het schreef, was hij nog een jonge man die zich op door hem bewonderde voorgangers oriënteerde. Van Schumann en diens pianoconcert, eveneens in a klein, heeft hij veel afgekeken. Na de ontdekking van de Noorse volksmuziek groeide Grieg in de loop van zijn carrière uit tot de eerste componist die zijn Scandinavische vaderland een eigen klank heeft gegeven. De romantische, eveneens door volkstradities geïnspireerde muziek van Schumann vormde daartoe slechts de opmaat.

Grieg had Schumanns concert als vijftienjarige in 1858 in Leipzig gehoord, met Clara Schumann achter de piano. De imposante opening, het dromerige middendeel en de burleske finale: Griegs pianoconcert vertoont zowel qua opzet als in stilistische details en de toon veel overeenkomsten met dat van Schumann. Toch wijzen karakteristieke, uit de Noorse volksmuziek afkomstige melodische wendingen vooruit naar Griegs latere oeuvre. Dit geldt met name voor het meeslepende, op motieven uit de Noorse Halling-dans gebaseerde laatste deel.

Zoals alle landen heeft ook Denemarken zijn helden. Daartoe behoort naast de sprookjesdichter Hans Christian Andersen en de filosoof Sören Kierkegaard ook de componist Carl Nielsen. Toen Nielsen in 1931 overleed, kreeg hij in Kopenhagen een staatsbegrafenis. Nog steeds geldt hij naast de componist en pianist Niels Gade (1817-1890), bij wie hij nog gestudeerd heeft, als de beroemdste toonkunstenaar van Denemarken. Hij schreef werken in alle genres: twee opera’s, zes symfonieën, composities voor koor en kamermuziekwerken, en muziek voor meestal op Deense teksten gebaseerde toneelstukken. Net als veel van zijn componerende collega’s in andere landen, met name in Scandinavië en Oost-Europa, liet hij zich inspireren door oude mythes en was hij zich bewust van zijn vaderlandse wortels. Nielsens Tweede symfonie uit 1901-02 is gestoeld op klassieke voorbeelden en staat in de traditie van Brahms en Dvorák. Het onderliggende programma van de symfonie met de ondertitel ‘De vier temperamenten’ verraadt echter ook invloeden van symfonische dichters als Liszt, Strauss en klankschilder Debussy, die hij in hun ontwikkeling volgde. De vier delen refereren aan verschillende gemoedsstemmingen. Het ‘cholerische’ eerste deel toont zich wild en vurig, het tweede ‘flegmatiek’ (‘flemmatico’), het derde melancholiek (‘malinconico’) en de finale triomferend (‘marziale’). Het idee voor dit programmatische concept brengen biografen in verband met een gezellige avond met echtgenote en vrienden in een dorpskroeg op Sjaelland. Nielsens vier ‘portretten’ bezitten een onderhuids humoristisch karakter. De humeurige wandeling door de toonsoorten in dalende lijn – het eerste deel staat in b klein, het tweede in G groot, het derde in e klein en de finale in D groot – onderstreept dit.

Christiane Schima