Sarah Connolly: Mahlers Lieder eines Fahrenden Gesellen

Tekst: Sabien Van Dale

De tragiek van koningin Mary Stuart inspireerde Robert Schumann tot een korte creatieve opleving in december 1852. Ten prooi aan een diepe depressie kreeg hij al maandenlang geen noot op papier en was hij bovendien genoodzaakt zijn ontslag te aanvaarden als dirigent in Düsseldorf.

De vijf gedichten, in een vertaling van Gisberat von Vincke, evoceren gebeurtenissen uit het leven van de onfortuinlijke Tudor-koningin. De mineurtoonaarden, proza-achtige vocale lijnen en neiging naar minimalistische toonspraak stemmen overeen met de sombere eenzaamheid en ontreddering van de componist. Het werden zijn laatste sololiederen.

In Abschied von Frankreich neemt de jonge weduwe Mary met weemoed afscheid van haar ‘fröhlich Frankenland’ om koningin van Schotland te worden en verstrikt te raken in de politieke intriges van een door godsdiensttwisten verscheurde natie.

Angst voor de toekomst van haar zoon mondt uit in de smeekbede Nach der Geburt ihres Sohnes. De brief An die Königin Elisabeth wordt overheerst door een gepunteerd ritme en een hoofs ceremonieel karakter. De onafwendbare crisis krijgt een aangrijpende uitdrukkingskracht in Abschied von der Welt.

Het enige wat Mary rest is een Gebet om redding uit de gevangenis en van de dood, emotioneel tastbaar gemaakt door spaarzame melodieën en orgelachtige akkoorden.

Voor zijn vroegste liedcyclus Lieder eines fahrenden Gesellen schreef Gustav Mahler zowel de volksliedachtige teksten als de muziek. De rechtstreekse aanleiding was een passionele maar onbeantwoorde liefde voor sopraan Johanna Richter. Een eerste versie ontstond in 1883-85.

Nadien volgden nog tal van wijzigingen, zowel in de pianopartituur als in de latere orkestratie. Centraal staat het thema van de eenzaam zwervende jongeman, ontgoocheld in de liefde. Wenn mein Schatz Hochzeit macht is een samenvoeging van twee volksliederen uit Des Knaben Wunderhorn.

De voorafspiegeling van andere composities (én de herkenbare conflicten tussen droom en werkelijkheid, verlangen en afwijzing ) trekt Mahler ook door in het tweede – over de verwondering over de bekoorlijke eenvoud van de natuur – en vierde lied, lyrisch en bitterzoet, met duidelijk herkenbare thema’s uit zijn Eerste symfonie.

Met uitzondering van het derde lied, waar de toon dramatisch en hulpeloos overkomt, roept deze bescheiden cyclus ook echo’s op van wiegenliedjes, volkse deuntjes en dansen die Mahler uit zijn kindertijd zijn bijgebleven. 

De Franse dichter Pierre Louÿs wordt voornamelijk herinnerd door zijn bundel proza-gedichten Les chansons de Bilitis uit 1894. Louÿs beweerde de 143 gedichten zelf te hebben vertaald nadat ze waren ontdekt op de muren van de graftombe van de Griekse dichteres Bilitis.

Nadien bleek dat hij zowel de teksten als het personage compleet zelf had verzonnen. Zijn vriend Claude -Debussy zette in 1897 drie van de chansons op muziek. De oorspronkelijke bezetting was voor twee fluiten, harp en celesta.

Debussy werkte ongeveer gelijktijdig aan zijn opera Pélléas et Mélisande. Beide werken handelen over een mysterieuze jonge vrouw die verstrikt raakt in een web van destructieve erotische relaties. Antieke toonsoorten creëren een bevreemdende, haast zintuiglijke sfeer.

Niet de vocaliteit staat centraal, maar de naar perfectie strevende muzikale weergave van de Franse taal. De Bilitis-liederen zijn een schoolvoorbeeld van hoe Debussy zich liet inspireren door de suggestiviteit van de teksten om een unieke declamerende zangstijl na te streven waarbij de muziek de contouren van de Franse taal lettergreep voor lettergreep navolgde.

Francis Poulenc en Guillaume Apollinaire hebben allebei op hun eigen excentrieke manier de Franse muziek en literatuur aan het begin van de twintigste eeuw bevrijd van de nasleep van het impressionisme en van de laatromantische Germaanse retoriek.

De titel Banalités is overgenomen uit Apollinaires verzameling gelijknamige gedichten uit 1914, waaronder Hôtel en Voyage à Paris. Poulenc selecteerde de overige drie gedichten uit andere bundels en schreef de muziek pas in 1940. 

Het geheel vormt dus geen aaneengesloten cyclus in inhoudelijke zin. De liederen zijn verschillend van omvang, sfeer en herkomst. Wat hen verbindt, is de eigenzinnige maar steeds verfijnde manier waarop Poulencs muziek de vaak onsamenhangende of cryptische woorden een logische verstaanbaarheid lijkt te geven.

De dynamiek van het Parijse stadsleven hielp hen de weg naar het modernisme effenen. Bij Poulenc vertaalt zich dat in heldere kleurwerking, krachtige ritmiek en ongewone samenklanken. Bij Apollinaire in complexe verbale composities waarin leestekens ontbreken ten voordele van een energieke cadans en surrealistische beeldspraak.

Als pianist en componist is John Ireland altijd onderschat gebleven. Met een uitgever en een schrijfster als ouders ontwikkelde hij al vroeg een interesse voor literatuur en poëzie. Geplaagd door een minderwaardigheidsgevoel, ging hij als onzekere outsider door het leven.

In zijn liederen creëerde hij een perfect evenwicht tussen romantische lyriek, Engelse gereserveerdheid, natuurimpressies en volkse accenten. Beide liederen op dit programma dateren uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Waar My True Love herinnert aan de lyriek van Richard Strauss, zijn in Tryst eerder Debussy-achtige kleurschakeringen hoorbaar.

De uit Gloucester afkomstige Ivor Gurney was zowel dichter als componist. Hij studeerde bij Charles Villiers Stanford voordat hij in 1915 naar het front trok. Tijdens de slag om Passendale werd hij het slachtoffer van een Duitse gasaanval, met blijvende mentale schade als gevolg.

Nadien volgden enkele jaren van intense creativiteit, maar toenemende geestelijke instabiliteit maakte dat hij vanaf 1922 tot aan het einde van zijn leven moest worden opgenomen in een psychiatrische kliniek. Een aanzienlijk deel van zijn oeuvre (honderden gedichten en ongeveer 300 liederen) behoort tot de meest persoonlijke en gevoelige oorlogspoëzie. Sommige liederen zijn onvolledig en onsamenhangend en zijn pas na recent onderzoek gepubliceerd.

Frank Bridge was een van de belangrijkste Engelse componisten van zijn generatie. Tot aan het einde van de Eerste Wereldoorlog — de periode waartoe de drie liederen op dit programma behoren — hield Bridge vast aan een romantisch idioom. Daarna werd zijn muziek meer dissonant en haast atonaal.

Love Went A-riding is een toonzetting van het gelijknamige gedicht van Mary Elizabeth Coleridge. Het werd het populairste lied van Bridge, dat door talloze zangers werd opgenomen. Come to Me in My Dreams is het eerste van meerdere liederen die hij heeft gecomponeerd op tekst van Matthew Arnold.

Het gedicht dateert waarschijnlijk uit 1850, de tijd waarin Arnold de relatie met zijn toekomstige vrouw Frances Wightman werd verboden door haar vader. Adoration is een vroege compositie — de eerste versie werd voltooid in 1905 — op tekst van John Keats. De atypische benadering is een eigenaardige mix van ingetogen gebed en romantische ontboezeming.