Sarah Connolly en Julius Drake: Schumann, Wolf en meer

Een fraaie selectie uit de Duits-Oostenrijkse liedkunst brengt ons in dit recital van halverwege de negentiende eeuw naar het begin van de twintigste eeuw. Bijna chronologisch, als betrof het een lezing-­recital waarin we de ontwikkelingen in het genre goed kunnen volgen.

Schumann 

Bij de naam Hans Christian Andersen denken we tegenwoordig al gauw aan sprookjes, maar de Deense auteur was ook dichter. En als tekstdichter van vier van de vijf liederen uit Robert Schumanns Fünf Lieder leren we hem hier kennen – in de (vrije) vertaling van Adelbert von Chamisso – als liefhebber van de milde vervreemding en de plotseling invallende duisternis. Hieraan voegde de componist het zijne toe.

Zo roept de laatste regel van März­veilchen – ‘und Gott sei gnädig dem jungen Mann’ – een lichte twijfel op over de afloop van de beschreven ontluikende liefde. En krijgt de idyllische moederliefde in Muttertraum met de wiegende pianobegeleiding een onverwacht zwart contrapunt in de laatste strofe waarin wordt vooruitgewezen op de boevencarrière van de zuigeling en zijn einde aan de galg. 

Schumann droeg zijn Fünf Lieder op aan de Deense dichter en verklaarde daarbij: ‘Misschien zult u mijn toonzettingen vreemd vinden, zoals ik aanvankelijk uw gedichten. Maar naarmate ik ze beter leerde kennen, werd mijn muziek steeds ongewoner.’ 

Componeren noemde hij, in een veel geciteerde uitspraak, ‘niet moeilijk’. Wél moeilijk vond hij het om overbodige noten weg te laten. Het kostte Johannes Brahms, de perfectionist, dan ook veel moeite het teveel aan noten in zijn liederen, waarvan hij er rond de tweehonderd schreef, te elimineren. Maar eenmaal over de brug van het weglaten sneed hij ook gerust het overbodige in de teksten van zijn dichters weg als hem dat goeddunkte.

De vijf Brahms-liederen komen uit vier verschillende bundels en omvatten samen een tijdsspanne van ruim drie decennia liedcomposities. Brahms is in zijn liederen de man van de gevoelige levensvragen, die hij stelt met een grote emotionele intensiteit. Kleine concrete momenten van intieme liefdesgevoelens (Ständchen, en het volkslied Da unten im Tale) worden afgewisseld met contemplaties over eenzaamheid en verlangen (Feldeinsamkeit, en Die Mai-nacht).

Het theatraal vormgegeven Von ewiger Liebe staat met zijn rollenspel enigszins apart: eerst horen we de onzekere jongen, verliefd en gekweld, in een aarzelende driekwartsmaat; daarna het meisje dat hem in een -vloeiender zesachtstenmaat antwoordt met de krachtigste liefdesverklaring die je je kunt wensen. Dit gezongen dialoogje werd zelfs gewaardeerd door collega Hugo Wolf, die bepaald geen fan was van Brahms’ liedkunst.

Ook van Hugo Wolf kennen we een omvangrijk liedoeuvre, waaruit hier vijf staaltjes worden gepresenteerd. Het openingslied uit zijn bundel Italienisches Liederbuch kan daarbij als motto dienen. Auch kleine Dinge können uns entzücken somt de kleinoden op die ons zo kostbaar zijn, maar die we al te vaak vergeten.

De kleine dingen zijn ook wat Wolf als componist aantrok, en waarin hij excelleerde. Zijn grootschalige werken flopten de een (zijn opera Der Corregidor) na de ander (het symfonisch gedicht Penthesilea). Wonderlijk te bedenken dat de Wagner-aanhanger Wolf zich zo eenkennig thuis voelde in de wereld van de miniaturen.

Die hij dan wel combineerde met een wagneriaanse sensualiteit in de harmonie en een schumanniaans vermogen tot het verklanken van het gevoelsleven. In een lied als Nachtzauber, verwoordde tenor Ian Bostridge eens gevat, ervaren we alle zinnelijkheid van Wagners ‘unendliche Melodie’, maar dan zonder oneindigheid.

Wolf bundelde zijn liederen vaak rondom één dichter; zo kwamen kort na elkaar de Mörike-Lieder, de Eichendorff-Lieder en de Goethe-Lieder als cyclussen tot stand. En tussen zangstem en piano weeft Wolf een muzikaal web van emoties: bij Mörike hunkering en gelaten melancholie, bij Goethe het onmetelijke verlangen, en bij Eichendorff de doorgaans onderbelichte sensuele en ondeugende kant van zijn poëzie. De componist probeert steeds de specifieke taal van de verschillende dichters in zijn muziek te vangen.

Dat Alma Mahlers oeuvre zo klein is gebleven – niet meer dan een handvol liederen – heeft een inmiddels alom bekende oorzaak: echtgenoot Gustav gaf haar in het jaar van hun huwelijk te kennen dat ze zich voor zíjn muziek diende in te zetten en niet voor de hare.

Nou was Alma Mahler allesbehalve het type dat zich neerlegt bij een eenzijdig ondertekende opdracht. Het is goed mogelijk dat ook zijzelf zich liever zag gloriëren als muze van de grote Mahler dan te ploeteren in zijn schaduw. Ze liet aanvankelijk het initiatief in ieder geval bij hem.

Na een aantal jaren drong tot Gustav door wat het compositorische zwijgen voor Alma moest betekenen en drong hij aan op revisie en publica­tie van haar liederen. De eerste bundel, Fünf Lieder, gecomponeerd in de tijd dat Alma nog in de leer was bij Alexander Zemlinsky (met wie ze een kortlopende affaire had), verscheen in 1910; haar tweede bundel, Vier Lieder, in 1915.

Sarah Connolly is al jaren fervent pleitbezorger van Alma Mahlers composities. De liederen hebben volgens de mezzosopraan ‘a rare gift of melody’. Ze noemt ze wulps, koket, wagneriaans in intensiteit en harmonie, en toch intiem, sensueel, charmant en verrassend.

Met Alexander Zemlinsky’s Sechs Gesänge, op teksten van de Belg Maurice Maeterlinck, kijken we aan het eind van dit recital als door een expressionistisch venster de twintigste eeuw in. Zemlinsky bewoog zich als componist rond een drempel. Hij stond met één been nog stevig verankerd in de Laatromantiek, met zijn andere stapte hij voorwaarts de moderniteit in. Hij drukt zich uit in een laat-negentiende-eeuwse tonale taal die tegelijkertijd iets koels en terughoudends heeft.

De dood staat centraal in Maeterlincks in nevelen gehulde gedichten. Zijn taal is niet zozeer complex – eerder eenvoudig – maar de betekenissen en de beelden die hij oproept zijn dat des te meer. Die tegenstelling sprak Zemlinsky aan en spiegelde hij in zijn muziek. De zanglijn volgt de taal in haar soberheid, de pianobegeleiding geeft het mysterieuze en vervreemdende weer in een aanhoudend modulerende akkoordgang. 

Nobelprijsdichter Maeterlinck zette in zijn oorspronkelijk in het Frans geschreven gedichten graag zinnen tussen haakjes (in Die Mädchen mit den verbundenen Augen, en Als ihr Geliebter schied) of gedachtestreepjes (zoals in Sie kam zum Schloss gegangen). We gaan horen hoe een zanger dat doet: haakjes en gedachtestreepjes zingen.