Saint-Saëns door Sheku Kanneh-Mason en het Concertgebouworkest

Concertgebouworkest
Semyon Bychkov dirigent
Sheku Kanneh-Mason cello

Dit programma maakt deel uit van de serie Z.

Dit concert wordt live op de radio uitgezonden door AVROTROS via NPO Klassiek.

John Adams (1947)

Frenzy: A Short Symphony (2023)
Nederlandse première

Camillie Saint-Saëns (1835-1921)

Celloconcert nr. 1 in a kl. t., op. 33 (1872)
Allegretto non troppo – Allegretto con moto – Tempo primo

pauze ± 15.00 uur

Modest Moesorgski (1839-1881)

Schilderijen van een tentoonstelling (1874; orkestratie Maurice Ravel 1922)
Promenade
Gnomus (De gnoom)
Promenade
Il vecchio castello (Het oude kasteel)
Promenade
Tuileries (Tuilerieën)
Bydło (Ossenkar)
Promenade
Ballet des poussins dans leurs coques (Ballet van de kuikens in hun
eierschalen)
“Samuel” Goldenberg und “Schmuÿle”
Limoges, le marché (De markt te Limoges)
Catacombae, sepulchrum Romanum (Catacomben, Romeins graf)
Cum mortuis in lingua mortua (Met de doden in een dode taal)
La cabane sur des pattes de poule (De hut op kippenpoten)
Le grande porte de Kiev (De grote poort van Kyiv)

einde ± 16.10 uur

Toelichting

Toelichting

door Martijn Voorvelt

Adams: Frenzy

John Adams wordt vaak geassocieerd met de Amerikaanse ‘minimal music’. In zijn vroege werk zijn de herhalende begeleidingsfiguurtjes à la Philip Glass inderdaad sterk dominant, maar in de jaren 1980 ging Adams’ muziek steeds meer variatie en contrasten vertonen, en al gauw kon ze nauwelijks meer voor minimalistisch doorgaan. Terwijl de popachtige ritmische puls blijft overheersen, verraden ’s als The Death of Klinghoffer (1991) en het El Niño (2000) daarnaast een stevige band met de klassiek-romantische traditie. Die wordt allengs sterker, getuige Frenzy: A Short Symphony. Hierin ondergaan melodische motieven voortdurende transformaties, zoals in de doorwerking van – pakweg – een Beethoven-symfonie. Adams constateert zelf een nieuwe stap in de richting van klassieke variatietechnieken: ‘Toen Frenzy eenmaal voltooid was, bleek het – tot grote verrassing van de componist – een samensmelting te zijn van de twee benaderingen van de muzikale vorm. De ritmische ‘gebeurtenishorizon’ wordt nog steeds in wezen door de puls bepaald, terwijl het werk melodisch gezien draait om gedaanteverwisseling en het ‘uitwerken’ van ideeën.’

Welke ideeën dat zijn, horen we aan het begin: een puntig in de blazers en een contrasterend gespierd in de hoge strijkers. Beide komen steeds in nieuwe gedaanten terug op hun reis van het energieke eerste gedeelte via het lichte, transparante middendeel – waar harp en celesta de puls overnemen – naar het ­frenetieke slot, dat de compositie zijn titel verleende.

Adams droeg het werk op aan Simon Rattle, die in maart 2024 de wereldpremière verzorgde met het London Symphony Orchestra.

Saint-Saëns: Eerste celloconcert

Na een eendelige symfonie volgt een eendelig concert. Dat is allesbehalve vanzelfsprekend, want Camille Saint-Saëns was zijn leven lang trouw aan de klassieke vormen (waarmee hij steeds meer tegen progressieve stromen in zou zwemmen), en een soloconcert had nu eenmaal drie delen. Mogelijk heeft hij zich voor zijn Eerste celloconcert laten beïnvloeden door Franz Liszt. De Hongaar, onder meer de uitvinder van het symfonische gedicht, had al in 1840 met zijn Tweede pianoconcert het voorbeeld gegeven voor een eendelig soloconcert met meerdere geledingen. Toch zou zoiets de hele negentiende eeuw een anomalie blijven.

Hoe het ook zij, de alleskunner Saint-Saëns liet zien dat hij ook deze vorm beheerste als geen ander. Evenals Adams’ Frenzy kent dit Eerste cello­concert twee snelle gedeelten, van elkaar gescheiden door een rustiger middensectie. De expressieve mogelijkheden van de cello worden daarbinnen ten volle benut.

Het eerste thema is een sierlijk noten­watervalletje dat licht twijfelend landt en onmiddellijk wordt herhaald. Na een tweede snel thema leidt het e derde thema spoedig naar meer watervlugge loopjes, en een virtuoze passage zonder al te veel franje. Waar de luisteraar een recapitulatie van de thema’s verwacht, wordt vrij abrupt overgeschakeld op het middendeel, een elegant met trippelende strijkers en – halverwege – een korte solocadens voor de cello. Aan het begin van het slotdeel herkennen we het eerste thema, waarna met behulp van materiaal uit het menuet ­nieuwe thema’s worden geïntroduceerd. Enkele contrasterende passages met veel cellovuurwerk monden uit in een vol ingehouden verlangen. Dan versnelt de boel om af te stevenen op een tevreden slot in .

Saint-Saëns’ bescheiden Eerste cello­concert wordt door vele cellisten beschouwd als een van de beste in het repertoire, en op Russische componisten (onder wie Dmitri Sjostakovitsj en Serge Rachmaninoff) oefende het veel invloed uit.

Moesorgski: Schilderijen van een tentoonstelling

In het jaar dat Saint-Saëns’ Eerste celloconcert in Parijs zijn première beleefde, overleed 2750 kilometer verderop de kunstenaar Viktor Hartmann, slechts 39 jaar oud. Nadat hij in 1869 een ontwerpwedstrijd won met zijn tekeningen voor een monumentale stadspoort voor Kyiv, werd hij een graag geziene figuur in de artistieke kringen van Sint-Petersburg. Zo ontmoette hij in 1870 Modest ­Moesorgski, het begin van een hechte vriendschap. Hartmanns ­plotselinge dood, drie jaar later, schokte de componist hevig. Een overzichts­tentoonstelling met 400 tekeningen en schilderijen van Hartmann inspireerde hem tot een pianowerk vol vreemde kleuren en ­samenklanken. Elf kunstwerken (waarvan de meeste verloren zijn gegaan) zijn in de muziek vereeuwigd, verbonden door ‘Promenade’-deeltjes waarin we van werk naar werk wandelen.

Schilderijen van een tentoonstelling bleek zo tot de verbeelding te spreken dat tientallen componisten de behoefte voelden er een orkestbewerking van te maken. Te beginnen met Moesorgski’s vriend Nikolaj Rimski-Korsakov, die de scherpe randjes en ruwe klanken van het pianostuk vakkundig glad polijstte.

De bekendste bewerking is die van de Fransman Maurice Ravel, die sterk beïnvloed was door de meesterorkestrator Rimski-Korsakov, maar inmiddels had bewezen hem te kunnen evenaren. ­Ravel maakte volop gebruik van de meest recente uitbreidingen van de orkestbezetting, met nieuwe instrumenten als saxofoon en celesta. Deels in navolging van Rimski-Korsakovs oud-leerling Igor Stravinsky verkende Ravel de uiterste regionen van instrumenten en onconventionele samenklanken. Zo maakte hij van ­Moesorgski’s pianowerk een reeks kleurrijke klankschilderijen.

Gnomus: ontwerp voor een notenkraker in de vorm van een gnoom met grote tanden.
Il vecchio castello zou gebaseerd zijn op een schets van een zingende troubadour (bij Ravel te horen als saxofoonmelodie) bij een middeleeuws kasteel.
Tuileries: naar een schilderij van kinderen die spelen en ruziemaken in de Jardin des Tuileries nabij het Louvre in Parijs.
Bydło verklankt een zware, krakende Poolse ossenkar op het platteland.
Ballet van de ongeboren kuikens in hun eierschalen: Hartmanns aquarel is een ontwerp voor eiervormige balletkostuums waar de ledematen en het hoofd uit steken, bedoeld voor Marius Petipa’s laatste ballet, Trilby.
‘Samuel’ Goldenberg und ‘Schmuÿle’: twee karikaturen van ­archetypische Poolse Joden. Goldenberg is rijk, Schmuÿle een arme ­‘schlemiel’. Volgens sommige musicologen klinkt de hieropvolgende Promenade zo groots omdat ze Moesorgski’s trots uitbeeldt vanwege het feit dat hij deze portretten zelf bezat en aan de expositie had uitgeleend.
De markt te Limoges: in een bijgevoegd scenario (in het Frans) zette Moesorgski roddelende marktbezoekers voor schut.
Catacombae, sepulchrum Romanum: aquarel die laat zien hoe Hartmann en twee metgezellen Romeinse grafkelders in Parijs bezoeken; hun lantaarn verlicht een stapel schedels.
Cum mortuis in lingua mortua: een spookachtige versie van het Promenade-­thema. ‘De creatieve geest van de overleden Hartmann leidt mij naar de schedels en roept ze aan: de schedels beginnen te gloeien’, aldus Moesorgski.
De hut op kippenpoten (Baba Jaga): De kinderverslindende heks Baba Jaga, die woont in een hut die zich tegen indringers kan keren, is een bekende ­figuur in Russische volksverhalen. Hartmann ontwierp een klok in de vorm van de hut. In de muziek tikken de seconden weg, en Moesorgski citeert het deeltje ‘Eerste straf: het kindermeisje sluit me op in een donkere kamer’ uit zijn Souvenir d’enfance (1859).
De grote poort van Kyiv: Hartmanns winnende ontwerp voor een wedstrijd die werd gestaakt omdat de moord op de Tsaar in Kyiv in 1866 nog te vers in het geheugen lag. Mocht het ontwerp zijn uitgevoerd, dan zou de poort binnen de kortste keren zijn ingestort.

notenbeeld

Moesorgski's Schilderijen van een tentoonstelling

Orkestfeiten

Saint-Saëns: Eerste concert

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest werd op 18 maart 1889 gedirigeerd door Willem Kes; de solist was Alwin Schröder. De laatste uitvoering vond plaats op 30 augustus 2016 in Salzburg (de laatste in Amsterdam op 18 augustus) onder leiding van Daniele Gatti met Sol Gabetta als solist.

Moesorgski: Schilderijen van een tentoonstelling

Pierre Monteux leidde de eerste uitvoering door het Concertgebouworkest op 23 oktober 1930. De meest recente uitvoering, geleid door Klaus Mäkelä, was tijdens het Annual Gala op 12 januari 2024.

Biografie

Semyon Bychkov, dirigent

Semyon Bychkov is chef- van het Tsjechisch Philharmonisch Orkest sinds 2018 en sinds augustus 2026 bovendien muziekdirecteur van de Opéra de Paris. Hij was in Leningrad leerling van Ilya Musin, emigreerde als twintiger naar de Verenigde Staten en vestigde zich in de jaren 1980 in Europa. Semyon Bychkov maakte naam als music director van het Grand Rapids Symphony Orchestra en het Buffalo Philharmonic Orchestra en was chef-dirigent van het Orchestre de Paris, het WDR Sinfonieorchester Köln en de Semperoper in Dresden.

Hij staat regelmatig voor de Wiener, de Münchner en de Berliner Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, en de en van New York, Chicago en Los Angeles. Bij het Concertgebouworkest is Semyon Bychkov al sinds 1984 regelmatig te gast. De vorige samenwerkingen vonden plaats in 2025: Sjostakovitsj’ Zevende symfonie ‘Leningrad’ in april en werken van Beethoven, Schubert en Prokofjev in november.

De dirigent werkte met hedendaagse componisten als Bryce Dessner, Detlev Glanert, Thierry Escaich en Thomas Larcher. leidde hij menigmaal bij de Royal Opera Covent Garden (debuut in 2003), de Metropolitan Opera in New York, de Staatsoper Wien, de Scala in Milaan, het Teatro Real in Madrid, de Salzburger ­Festspiele en het Bayreuth Festival. Semyon ­Bychkov bekleedt ereposities bij de Royal ­Academy of Music in Londen en het BBC Symphony Orchestra. Dirigent van het jaar werd hij in 2015 bij de International Opera Awards en in 2022 bij Musical America.

Sheku Kanneh-Mason, cello

Sheku Kanneh-Mason groeide op in een gezin van zes musicerende broers en zussen dat in 2015 de halve finale behaalde van Britain’s Got Talent. Een jaar later sleepte hij de BBC Young Musician of the Year Award in de wacht, en zijn debuut-cd bevat het winnende werk, Sjostakovitsj’ Eerste celloconcert. In 2017 maakte de cellist met het Chineke! Orchestra zijn debuut op de BBC Proms en sindsdien keerde hij er ieder jaar terug. Toen Sheku ­Kanneh-Mason in 2018 op Windsor Castle speelde bij het huwelijk van Prins Harry en Megan Markle werd dat gezien door twee miljard mensen wereldwijd.

Inmiddels soleerde hij bij de orkesten van Los Angeles, Chicago, Cincinnati, New York, Detroit, Pittsburgh, San Francisco en Philadelphia, het Orchestre de Paris, het Oslo Filharmonisch Orkest, het Tonhalle-­Orchester Zürich, verschillende Duitse omroeporkesten, het City of Birmingham Symphony Orchestra en de Camerata Salzburg. In Antigua, waar hij familiebanden heeft, is hij ambassadeur van het Antigua and Barbuda Youth Symphony Orchestra.

De cellist was in 2024 ‘artist étoile’ van het Lucerne Festival en artist in residence bij het Konzerthaus Berlin. In maart 2019 debuteerde hij in de als solist bij het Nederlands Kamer­orkest en op 1 augustus 2021 gaf hij er een met zijn zus Isata, met wie hij op 25 mei 2024 ook in de debuteerde. Sheku Kanneh-Mason studeerde aan de Royal Academy of Music in Londen bij Hannah Roberts en is daar sinds 2022 zelf gastdocent. Hij heeft een uit 1700 van Matteo Goffriller in bruikleen.

Bij het Concertgebouw­orkest maakt Sheku Kanneh-Mason een dubbel­debuut: met dit programma in de Grote Zaal, en met het Kinderconcert Kleine Sheku en het dierenorkest in de Kleine Zaal op 19 december.

Koninklijk Concertgebouworkest, orkest

Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouw­orkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.

Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concert­gebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.

Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Ha­itink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.

Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.

Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest