Ruysdael Kwartet 25! Jubileumconcert

In de jaren zestig rebelleerde Louis Andriessen samen met onder meer Peter Schat en Reinbert­ de Leeuw tegen de gevestigde muzikale orde. Na 1975, toen hij begon als compositiedocent aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, zou hij geleidelijk zelf gaan behoren tot de gevestigde orde: toen Andriessen op 1 juli vorig jaar overleed, verloor Nederland zijn invloedrijkste naoorlogse componist.

Andriessen haalde zijn inspiratie vaak bij schrijvers, mystici en kunstenaars uit vroeger tijden. Zijn laatste strijkkwartet, …miserere…, is een reeks variaties, formeel gebaseerd op het beroemde Miserere van Gregorio Allegri (1582-1652), waarmee het de vorm A B A C A B A B deelt. De inspiratie voor deze verwantschap vond Andriessen in de roman Melodien (1993) van de Duitse auteur Helmut Krausser, waarin een alchemist in het dertiende-eeuwse Italië op zoek gaat naar de ‘26 magische melodieën’, waarvan Allegri het geheim zou hebben gekend. Deze geheime melodieën hebben het vermogen om te bekoren of om te helen.

Engelands grootste barokcomponist is vooral bekend gebleven vanwege zijn vocale muziek: composities die waren verbonden aande rijke Engelse theatertraditie. Onder het belangrijkste wat Henry Purcell op instrumentaal vlak leverde, zijn zijn ‘fantasy’s for viol consort’. Deze ensemblevorm van gamba’s in verschillende groottes was destijds al op zijn retour, ten gunste van modernere ensembles die waren samengesteld uit instrumenten uit de vioolfamilie.

Purcell – twintiger, hofmusicus, organist aan de Westminster Abbey in Londen – leverde in de zomer van 1680 in één manuscript vijftien van dergelijke fantasia’s. Negen ervan waren vierstemmig, en sinds de publicatie ervan in 1959 komen deze ‘fantasias a 4’ geregeld terecht op de lessenaars van een strijkkwartet.

Deze fantasievolle en gevarieerde werken van ieder een paar minuten vormen een staalkaart van contrapuntische technieken en expressieve harmonische effecten. In die zin worden ze wel vergeleken met Die Kunst der Fuge (1745-50) van Johann Sebastian Bach. Nóg een overeenkomst: het is onzeker of de muziek bij leven van de componist eigenlijk wel is uitgevoerd en voor welk doel ze is geschreven. Waren het componeerstudies?

Toen Franz Schubert in 1820 aan zijn Quartettsatz begon had hij al vier jaar geen strijkkwartet meer geschreven. Het was zijn eerste poging om een stuk voor deze bezetting te schrijven met het oog op professionele musici in plaats van de informele strijkkwartetavonden samen met zijn broers en zijn vader, die enthousiaste amateurs waren.

Schubert componeerde het eerste deel en de eerste 41 maten van een langzaam tweede deel, maar hij zou het werk nooit voltooien. Was hij onzeker over het resultaat?

Helaas bestaat daar geen duidelijkheid over, maar het is wel bekend dat 1820 een moeilijk jaar was voor de componist. Hij was in een experimentele fase en zocht naar een nieuw idioom. Dat is goed hoorbaar in de originele, vitale muziek vol merkwaardige harmonieën.

Ook zijn privéleven verliep moeizaam: de zangeres Therese Grob, zijn grote jeugdliefde, ­trouwde met iemand anders. Dat verklaart wellicht de wanhopige, emotionele stemming van het stuk.

Ook al was het werk niet af, het was in ieder geval wel een geslaagd muzikaal experiment. Een goede oefening voor het ontwikkelen van een nieuw muzikaal idioom, verder uitgewerkt in alle werken voor strijkers die Schubert nog zou creëren.

In 1798 begon Ludwig van Beethoven voor het eerst aan een strijkkwartet. In opdracht van Prins von Lobkowitz van Oostenrijk schreef hij er meteen zes. Hij had de lessen van Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart geleerd en was in de kracht van zijn muzikale leven. Dat is ook aan het Strijkkwartet in c klein, opus 18 nr. 4 te horen. Ondanks de mineurtoonsoort is er nergens sprake van overdreven pathos. Met pakkende melodieën en een enorme drive leidt Beethoven de luisteraar door vier delen. Alleen op de plek waar het van oudsher het minst gebruikelijk is, in het menuet, pakt de componist uit met drama, complexe meerstemmigheid en vergaande chromatiek. Aan het slot laat Beethoven een frisse wind waaien met een voor hem zeldzaam rondo in de Hongaarse stijl waar Haydn zo dol op was. Het brengt het kwartet tot een virtuoos en humoristisch einde.

Met zijn opus 18 zette Beethoven niet alleen de lijn van Haydn en Mozart voort, hij maakte ook meteen met vele vernieuwingen duidelijk dat het genre van het strijkkwartet nog lang niet uitgeput was. Toch hadden tijdgenoten en latere Beethoven-vorsers bedenkingen bij de kwaliteit van dit vierde kwartet, dat Beethoven als laatste van de zes schreef. Omdat er geen schetsen van terug te vinden zijn in Beethovens schetsboeken van die tijd, bestaat het vermoeden dat het gebaseerd is op materiaal dat Beethoven misschien al eerder in Bonn componeerde. Het weerhield een componist als Franz Schubert er niet van om zich later te laten inspireren door dit werk.