Ruby Hughes en Joseph Middleton: Mahler en Schumann

In de zomer van 1896 is de jonge Gustav Mahler in Bad Ischl op bezoek bij de 63-jarige Johannes Brahms, die daar als gewoonlijk zijn werkvakantie doorbrengt. De twee maken een wandeling langs de rivier de Traun en praten over hun vak. Brahms, in een conservatieve bui, moppert dat muziek geen toekomst meer heeft, en dat het na zijn dood waarschijnlijk helemaal afgelopen zal zijn.

Als ze een brug oplopen grijpt Mahler plotseling Brahms’ arm.
‘Wacht, herr Doktor Brahms, kijk daar eens!’
‘Wat?’, vraagt Brahms. ‘Waar?’
‘Daar! De laatste golf!’

Mahlers gevatte opmerking zegt veel over hoe hij de toekomst van de muziek, en zijn eigen rol daarin, ziet. Mahler bouwt voort op grote voorbeelden, waaronder Brahms, maar hij vindt daarin zijn eigen, nieuwe weg, gestuurd door persoonlijke ervaringen en voorkeuren. Dus blijft er in zijn muziek vaak iets hoorbaar van de militaire kapel die hij als jonge jongen in Iglau graag beluisterde op het plein, zelfs in zijn pianobegeleidingen. Zo opent een van de Rückert-Lieder, Um Mitternacht, met een ingetogen motief, een taptoe- of Last-Post-signaal. Het is een zeer persoonlijk lied voor Mahler, een dankzegging voor zijn herstel na een levensbedreigende ziekte.

Typisch voor Mahler is ook dat hij quasi-­militaire motieven naast lange lyrische lijnen plaatst. Daarmee verbeeldt hij in Ich atmet’ einen linden Duft de geur van een lindeboom. De boom symboliseert op zijn beurt een voorbije liefde. Blicke mir nicht in die Lieder is opnieuw autobiografisch: volgens zijn vrouw Alma kon Mahler slecht tegen pottenkijkers bij zijn werk – ‘deine Neugier ist Verrat,’ klinkt het geïrriteerd. Immers: ‘De bijen geven hun honing pas prijs als de raat gereed is’.

Het diep verstilde Ich bin der Welt abhanden gekommen is misschien wel Mahlers beroemdste lied. De (toon-)dichter trekt zich terug in zijn eigen persoonlijke hemel, ‘in mijn liefhebben, in mijn lied’.

Waar Mahler slechts een handvol dichters op muziek zet, en dan met name Friedrich Rückert, vindt Robert Schumann, zoon van een boekhandelaar, zijn teksten overal en nergens. Frauenliebe und -leben doet tegenwoordig mogelijk ouderwets en rolbevestigend aan, maar bij publicatie van Adelbert von Chamisso’s bundel in 1831 slaat het werk in als een bijna feministische bom. Eindelijk het verhaal van een liefde, beschreven in de stem van een vrouw – een jonge vrouw, bovendien, van lagere geboorte dan haar love interest!

Hoewel de vertelster haar geluk grotendeels vereenzelvigt met dat van haar huwelijk en moederschap, benadrukt Schumann haar zelfstandigheid met een zangpartij die onafhankelijker is van de pianobegeleiding dan in zijn eerdere liedcycli het geval was. Die onafhankelijkheid is heel duidelijk in het zevende lied, waarin de jonge hoofdpersoon het geluk van haar moederschap beschrijft, een geluk dat ze met geen man kan delen. Psychologisch sterk is ook het laatste gedicht dat Schumann op muziek zet: de geliefde is dood, en een invoelbare boosheid is hoorbaar onderdeel van de rouw.

In 1940 vindt Michael Tippett in Londen, tussen de resten van het platgebombardeerde Morley College, een boek met liederen van barokcomponist Henry Purcell. Gefascineerd door zijn ontdekking gaat Tippett op zoek naar een tenor, om het werk mee uit te voeren. Die vindt hij in Peter Pears, de levenspartner van componist Benjamin Britten.

Zo begint een levenslange vriendschap en een gedeelde liefde voor Purcell. Zowel Tippett als Britten brengt bewerkingen uit voor zang en piano van Purcells muziek. Daarbij gaat het Britten vooral om harmonie en tekstbehandeling, en Tippett met name om de barokke, gepuncteerde ritmiek. Misschien dat daardoor Tippetts eenduidigere bewerkingen tegenwoordig iets authentieker, en daarmee paradoxaal genoeg ook iets minder gedateerd overkomen.

Benjamin Britten schrijft zijn eerste Folk Song Arrangements in de Verenigde Staten, vermoedelijk in 1941. Ze zijn enerzijds een uitdrukking van heimwee naar Groot-Brittannië (al wilde Britten niets weten van ‘chauvinisme’ in volksmuziek), anderzijds zijn ze een belangrijke kennismaking met een ‘natuurlijke’ toonzetting van Engelse teksten – een probleem dat Britten zijn leven lang blijft fascineren. Daarnaast blijken ze, als toegiften bij recitals met zijn zingende partner Peter Pears, geweldige succesnummers te zijn.

Britten gaat in zijn bewerkingen duidelijk anders te werk dan veel van zijn voorzichtige voorgangers op hetzelfde gebied. Terwijl zij volksliederen verzamelen en behandelen als tere vlinders, is Britten minder zachtzinnig: met stevige en verrassend moderne pianobegeleidingen geeft hij de vaak eeuwenoude liedjes een flinke opfrisbeurt.

Zo’n vijftien jaar na Gustav Mahler, en een halve wereld verderop, zit de jonge Charles Ives op een plein te luisteren naar de fanfare. Maar in het geval van Ives is zijn vader de aanvoerder, en aan de andere kant van het plein speelt een drumband een totaal ander stuk. Het gelijktijdig klinken van volstrekt verschillende composities fascineert hem en blijft hem zijn hele leven bij.

Aangemoedigd door zijn ruimdenkende vader experimenteert Ives al heel jong met vreemde instrumentcombinaties, wonderlijke harmonieën en meervoudige ritmes. Hij is zijn tijd zo ver vooruit dat hij pas op latere leeftijd erkenning vindt. In de tussentijd wordt hij rijk met zijn eigen verzekeringskantoor.

In 1922 brengt Ives op eigen kosten een bundel uit, 114 Songs. Volgens zijn nawoord zijn niet alle 114 zingbaar en hij stelt ‘dat ze, als ze iets in te brengen hadden, misschien ook helemaal niet gezongen zouden willen worden’.

Een van de vroegere werken in de aanzienlijke bundel is Songs My Mother Taught Me, op een vertaling van dezelfde tekst als het beroemde lied van Antonín Dvořák, bekend als ‘Als die alte Mutter sang’. Serenity (tekst van John G. Whittier) is een meditatie, een gebed om rust in het land waar Jezus volgens de Bijbel opgroeide en predikte: ‘O, Sabbath Rest of Galilee!’ Ives schetst de gezochte vredigheid met een passend minimum aan middelen: 16 van de 27 maten zijn exact identiek. De uitvoeringsaanwijzingen zijn: ‘zeer langzaam, rustig en constant, met weinig tot geen verandering in tempo of luidheid’.

The Housatonic at Stockbridge is een mooie tegenhanger: de rivier stroomt aanvankelijk rustig, tevreden en timide (‘Contented river! And yet over-shy…’) door Massachusetts. Maar de rivier blijkt uiteindelijk net zo angstig voor stilstand als de dichter – ‘I also of much resting have a fear’: in september begint het water sneller te stromen, op de vlucht voor de laatste golf.