Rossini’s Petite messe solennelle: Amsterdam Sinfonietta en Nederlands Kamerkoor

‘Pom, pom-pom-pom, pom-pom-pom, pom-pom-pom, pom, pom…’; met deze luchtige, dansante inleiding – in de oorspronkelijke versie gespeeld op ­piano – laat Gioacchino Rossini zijn Petite messe solennelle beginnen. Vervolgens zet het koor partij voor partij en sotto voce (‘met gedempte stem’) in, om na elf maten het eerste forte te bereiken op een smekend ‘eleison’ (‘ontferm u over ons’). Voor de volgende pakweg tachtig minuten blijft de muziek boeien tot en met de overtuigend getoonzette slotwoorden ‘dona nobis pacem’ (‘geef ons vrede’).

Première

Rossini droeg de Petite messe solennelle op aan gravin Louise Pillet-Will, en ten paleize van haar en haar man Michel-Frédéric – graaf en bankier, gespecialiseerd in aandelen – vond de première plaats: op maandagochtend 14 maart 1864 werd de huiskapel ermee ingewijd. De partituur was dan ook afgestemd op een uitvoering in huiselijke kring. Zoals Rossini het formuleerde: ‘Twaalf zangers van drie geslachten – mannen, vrouwen en castraten – zijn voldoende voor een uitvoering. Te weten acht voor het koor, vier voor de solo’s,  een totaal van twaalf cherubijnen.’ Daarnaast vereiste de ‘kleine plechtige mis’ twee piano’s en een harmonium, instrumenten die doorgaans wel aanwezig waren in de onderkomens van de Franse fine fleur. Een uitvoering kon zelfs nóg bescheidener, want de tweede pianopartij is weinig zelfstandig en behelst goeddeels een verdubbeling van de eerste.

Oude dag

Onder de genodigden bij de privépremière waren politici, ambassadeurs en consuls, maar ook Rossini’s collegacomponisten ­Giacomo Meyerbeer, Ambroise Thomas en Daniel Auber. De eerste openbare uitvoering volgde een dag later en zowel de Parijse pers als het publiek waren enthousiast over wat Rossini zelf ‘deze kleine compositie’ noemde, ‘de laatste zonde van mijn oude dag’. Met deze opmerking verwees de componist naar de Péchés de vieillesse, een verzameling van zo’n 150 werken uit de jaren 1857-68 die hij in dertien banden had samengevoegd. Rossini’s ‘oudedagszonden’ bevatten muziek voor uiteenlopende bezettingen, waaronder ook tientallen humoristische miniaturen voor piano solo met titels als Prélude prétentieux, Etude asthmatique en Quatre hors d’oeuvres (onderverdeeld in De radijzen, De ansjovis, De augurken en De boter). Veel van deze muziek werd uitgevoerd tijdens de zaterdagse soirées die de componist organiseerde in zijn Parijse appartement of in zijn buitenverblijf in de voorstad Passy.

Jarenlange pauze

Dat Rossini eind jaren 1850 weer aan het componeren sloeg, was verrassend: sinds de ­première van zijn ‘grand opera’ Guillaume Tell op 3 augustus 1829 in Parijs was er nauwelijks nog iets van zijn hand verschenen. Rossini, in heel Europa beroemd om zijn operasuccessen, leek nog voor zijn veertigste vrij plotseling de pen te hebben neergelegd. Over zijn beweegredenen circuleren vele interpretaties: zijn gezondheid zou te wensen hebben overgelaten, hij was lui en genoot liever van het leven dan dat hij werkte, hij zou met ­depressies hebben gekampt, hij zou zich de wat koele eerste ontvangst van zijn (negenendertigste!) opera Guillaume Tell erg aangetrokken hebben, hij zou zich bedreigd voelen door jongere en modernere operacomponisten als Gaetano Donizetti en Vincenzo Bellini. In de decennia die volgden verbleef hij voornamelijk in zijn geboorteland Italië, maar in het voorjaar van 1855 keerde hij terug naar Parijs en nam toch de pen weer op.

Bach…

In 1857 had Rossini ingetekend als abonnementhouder op de kritische uitgave van het werk van Johann Sebastian Bach die destijds in Duitsland tot stand kwam. De Petite messe solennelle, waaraan hij in 1863 begon, verraadt zijn kennis van Bachs componeerkunst. Bijvoorbeeld in het deel ‘Cum sancto spiritu’ (de dubbelfuga die het Gloria besluit) en in de laatste frase van het Credo (‘Et vitam venturi saeculi, Amen’) laat Rossini ­duidelijk zien dat hij bekend was met de ­fugatechnieken van de meester van het barokke contrapunt. Dat hij ook de ouderwetse polyfonie à la Palestrina beheerste, bewijst het a cappella-middendeel van het Kyrie.

… maar ook opera

Ondanks de referenties aan Bach bleef Rossini in zijn mis toch ook de man van de opera en van de mooie melodieën, zoals in de tenor-aria ‘Domine Deus’. Het Credo (met zijn mysterieuze tempo-aanduiding ‘Allegro Cristiano’) is een toonbeeld van economie: aan dit hele deel liggen slechts een paar muzikale ideeën ten grondslag, terwijl het woord ‘credo’ zelf met de bij­behorende noten telkens optreedt als refrein. Het ‘Crucifixus’ lijkt wel los te staan van de omringende delen: het is een sopraan-aria met een eenvoudige begeleiding, rijk aan chromatische inkleuringen, waarna de koorinzet op ‘Et resurrexit’ extra massaal overkomt. Opvallend is vervolgens de ‘Preludio religioso’, een instrumentaal intermezzo dat Rossini tussen de reguliere misdelen invoegde tijdens het offertorium. Bijkomend effect is dat hiermee na de razende slotfuga van het Credo de rust weerkeert voordat het lieflijke Sanctus begint. Tussen het Sanctus en het Agnus Dei voegt Rossini nogmaals een extra deel in; in deze sopraansolo ‘O salutaris hostia’, ter begeleiding van de consecratie, is de opera wederom niet ver weg. Met het diepgaande Agnus Dei, een drievoudig gebed om vrede voor alt solo met onbegeleide koor­interrupties, sluit Rossini zijn allerlaatste grote compositie stemmig af. Aan het einde van zijn manuscript schreef de componist: ‘Bon Dieu, voilà, nu is deze arme kleine mis klaar. Is het werkelijk sacrale muziek (de la musique sacrée) die ik heb geschreven, of is het vervloekte muziek (de la sacrée musique)? Ik ben voor de opera buffa geboren, dat weet u best! Een beetje techniek, een beetje ziel, dat is alles. Welnu, wees geprezen en verleen mij toegang tot het paradijs.’

‘Ik ben voor de opera buffa geboren, dat weet u best! Een beetje techniek, een beetje ziel, dat is alles’

Postuum

In 1867 zou Rossini van zijn Petite messe solennelle nog een orkestversie maken. Hij deed dit naar eigen zeggen om te voorkomen dat ‘monsieur Sax met zijn saxofoons’ of ‘monsieur Berlioz met de andere reuzen van het moderne orkest’ het zou doen; hij hield de instrumentatie van zijn klaviermis liever in eigen hand. Zijn orkestbewerking klonk voor het eerst in het Parijse Théâtre Italien op 28 februari 1869, de verjaardag van de op 13 november van het jaar daarvoor overleden componist – dat wil zeggen ongeveer, want Rossini was in het schrikkeljaar 1792 op 29 februari geboren. Dat deze première nog zo lang op zich had laten wachten en bovendien plaatsvond op een wereldlijk podium, had te maken met het voorschrift dat er in de katholieke kerk geen vrouwenstemmen mochten klinken (‘mulier tacet in ecclesiam’). Rossini had de grote variant van zijn petite messe bedoeld voor een kathedraal, maar ondanks een persoonlijke petitie aan paus Pius IX kreeg hij geen toestemming. Onder de verzuchting ‘Arme kerkmuziek!’ had hij dan maar afgezien van een uitvoering, want hij vond het ‘ronduit armzalig’ om ter ere van God ‘onharmonische en gewoonlijk valse’ jongensstemmen in te zetten voor de alt- en sopraanpartijen. Pas in 1967 zou de pauselijke ban officieel worden herroepen.