Ronald Brautigam en Chiaroscuro Kwartet: Schumann

tekst: Astrid de Jager

Als de klassieke muziek een koning der strijkkwartetten kent, dan is dat onmiskenbaar Joseph Haydn. Zijn hele carrière als componist componeerde hij ‘strijkjes’ en het is dan ook bij uitstek het genre waarin zijn ontwikkeling kan worden gevolgd. Het Strijkkwartet in Bes groot behoort tot een van de latere, en volgens sommigen een van de meest briljante sets van ‘papa Haydn’. De kwartetten opus 76 werden gecomponeerd in opdracht van graaf Erdödy. 

Het vierde kwartet in de serie opent met een eerste viool, die onder begeleiding van de andere strijkers langzaam naar de hemel stijgt, een beweging die het kwartet de bijnaam ‘zonsopgang’ geeft. Na de introductie van dit thema klinkt het pittige tweede thema van het Allegro con spirito.

Door het hele eerste deel blijven het lieflijke zonsopgangsthema en het jagende tweede thema elkaar afwisselen. Het Adagio begint voorzichtig, aftastend, op een thema dat is afgeleid van de zonsopgang in het eerste deel. De melodie rijst door de diverse strijkers naar de briljante hoogte van de eerste viool. Het derde deel, Menuet, begint dansant en opgewekt.

Onverwacht is de inzet van het trio – een tegendraads thema van de violen boven een orgelpunt (een lang aangehouden basnoot) van de cello. De finale begint als een volksliedje, charmant en ritmisch, maar eenvoudig. Onder Haydns handen ontpopt dit thema zich tot een elegant en levendig rondo, dat niet had misstaan aan het hof.

Haydn laat het thema stralen, variëren en vervolgens in tempo toenemen, een laatste staaltje muzikaal vuurwerk totdat het tijd is voor de slotakkoorden.

Een vrouw in de negentiende eeuw werd niet geacht te componeren. Hoewel Fanny Mendelssohn net zo getalenteerd was als haar broer Felix, drukte haar vader haar op het hart: ‘Muziek zal voor Felix misschien zijn beroep worden, voor jou kan het slechts een ornament zijn.’

Dit weerhield haar echter niet, hoewel ze bij leven niets onder haar eigen naam publiceerde. Een aantal van haar werken werd onder de naam van haar broer uitgebracht. 

Ondanks haar uitgebreide oeuvre is het Strijkkwartet in Es groot zover bekend het enige strijkkwartet van Fanny Mendelssohn.

Het Adagio ma non troppo zet een treurige toon. Het licht breekt iets door, hoewel niet van harte, in het felle Allegretto. De fuga in het middendeel lijkt een voorbode van onheil, terwijl het puntige eerste thema zich ontwikkelt in een surrealistische droom.

In de Romanze is een hoofdrol weggelegd voor de eerste viool: een lieflijke melodie wordt beantwoord door de lage strijkers. Melancholiek, maar berustend, tot in het middendeel plotseling de storm doorbreekt. Het strijkkwartet eindigt met een technisch hoogstandje: het Allegro molte vivace laat de strijkers klinken als een wervelwind, achter elkaar aan jagend tot het bittere eind. 

Robert Schumann componeerde in fasen. De eerste tien jaar van zijn werkende leven componeerde hij voornamelijk voor de piano, zijn eigen instrument en dat van zijn beminde Clara, fameus pianiste en zijn latere echtgenote. Vervolgens schreef hij in 1840 een jaar lang bijna alleen maar liederen, het jaar 1841 was gewijd aan het orkest en in 1842 volgde de kamermuziek.

In korte tijd schreef hij zowel zijn Pianokwartet als zijn Pianokwintet. Het eerste wordt minder vaak uitgevoerd, maar het kwintet – eigenlijk meer een pianoconcert voor kleine bezetting – werd ongekend populair. Ook Felix Mendelssohn, die bij de tweede uitvoering de zieke Clara verving, was zeer te spreken over het stuk.

Hij raadde Schumann wel aan om een levendig tweede trio aan het Scherzo toe te voegen, een verzoek waar Schumann onmiddellijk gehoor aan gaf. 

Het karakter van Schumanns alter ego Florestan, de flamboyante en uitbundige kant van de componist, klinkt hoorbaar door in het kwintet. In het eerste deel slaat de aanduiding Allegro brillante nog meer op de algehele sfeer van dit deel dan op het tempo.

De felle accenten van het energieke eerste thema staan in sterk contrast met het lyrische tweede thema, dat door de eerste viool wordt ingezet. In modo d’una marcia begint met een wat oncomfortabele marsmelodie, die zelfs spookachtig aan kan doen.

Na korte tijd zetten viool en cello echter een Brahms-achtige melodie in, warmbloedig en verheffend, die ieder restje ijs in de aderen onmiddellijk ontdooit. Na een Scherzo volgt een spetterende Finale, waarin het eerste thema terugkeert als fuga.