Roderick Williams zingt A Thomas Hardy Songbook

Tot op de dag van vandaag putten Engelstalige liedcomponisten graag uit de gedichten van Thomas Hardy (1840-1928). Bijvoorbeeld Gerald Finzi, die in zijn dagboek schreef ‘Er zijn twee mensen voor wie mijn liefde grenst aan afgoderij.’ Daarmee doelde hij op zijn echtgenote en… Hardy. De Britse bariton Roderick Williams zingt Finzi’s tiendelige Hardy-­cyclus Before and after Summer en opent zijn recital met de visies van tien andere Britse componisten op Hardy’s werk. Op vijf van hen gaat deze toelichting nader in.

Finzi: Before and after Summer

Volgens Gerald Finzi kon een componist een gedicht alleen op muziek zetten als hij erdoor werd geraakt, zich ermee kon identificeren en dit met anderen wilde delen. Hij schreef zijn meestal doorgecomponeerde liederen bij voorkeur als een cyclus of reeks, bestaande uit teksten over hetzelfde thema of van dezelfde dichter. Zijn overwegend syllabische stijl valt op door een levendige declamatie en vloeiende lijnen, met een uitgekiende relatie tussen zangstem en piano. Finzi stond op grote hoogte wat betreft de finesse waarmee hij omging met taal en met dichterlijke beelden.
De poëzie van Hardy hield de componist zijn hele leven bezig: hij voltooide meer dan 40 Hardy-liederen en liet bij zijn vroege overlijden bovendien 25 fragmenten na. Voor Hardy’s teksten, die zo vaak een duistere ondertoon hebben, vond Finzi een lage of middenstem het meest geschikt.

Childhood among the Ferns is een dromerige jeugdherinnering van een jongetje dat onder de varens schuilt voor de regen, bij Finzi plastisch weergegeven door de piano. Channel Firing is een sarcastisch-grimmige ballade over doden die uit hun graven opstaan omdat ze denken dat de Dag des Oordeels is aangebroken. ‘Maar nee,’ zegt God, ‘het is een oefening met kanonnen aan de kust!’ Voorspelde Hardy hiermee in april 1914 de Eerste Wereldoorlog? Met deze compositie maakte Finzi het zich niet makkelijk, toch volgde hij moeiteloos Hardy’s betoog. De eerste drie maten van de pianopartij zetten de toon: boven een lage langzame marsbeweging klinken kanonsalvo’s in de rechterhand, een motief dat herhaaldelijk terugkeert. Al in 1883 schreef Hardy He Abjures Love, wat we niet al te letterlijk moeten nemen. Het gaat erom dat de liefde niet alles in het leven moet bepalen. Maar als we de liefde hebben afgezworen, wat blijft er dan over? ‘But – after love what comes? / A scene that lours, / A few sad vacant hours, / And then, the Curtain.’ Aldus Thomas Hardy.

Ireland

Ook John Ireland hield veel van Hardy’s gedichten – zowel de ernstige als de luchtige. Toen de Engelse componist in 1925 Dorset had bezocht, schreef hij vier liederen op teksten van Hardy, waaronder Great Things, een vrolijke ode aan de cider (die Hardy’s vader vroeger thuis maakte), de dans en de liefde. Het lied zit vol energie, met speels verspringende accenten, en woordschilderingen op ‘spinning down...’ en ‘the dance...’

Britten

Alle werken van Benjamin Britten ademen poëzie. Voor zijn levensgezel, tenor Peter Pears, schreef hij de cyclus Winter Words, geïnspireerd door Hardy’s combinatie van naïviteit en wereldwijsheid. Hardy filosofeerde aan het eind van het jaar 1865 over de vluchtigheid van het leven: ‘To insects the twelvemonth has been an epoch, to leaves a life, to tweeting birds a generation, to man a year.’ Zijn beknopte gedicht Proud Songsters – rijmschema abcdbb-aecdee – past deze gedachte toe op lijsters, vinken en nachtegalen, die zich er vrolijk fluitend niets van aantrekken.

Britten maakte hiervan een van zijn kortste liederen. In een razend tempo vliegt het in vijfkwartsmaat voorbij, terwijl de vogels zich laten horen met uitbundige triolen en trillers in de piano­partij. In At Day-Close in November zet Hardy spelende kinderen af tegen oeroude bomen, die er in hun beleving altijd al waren. De pijnbomen staan te wachten als walsers op hun beurt: de beweging van het lied is die van een wals. Britten laat majeur- en ­mineurakkoorden op elkaar botsen, met gebruikmaking van alle twaalf tonen in het octaaf.

Proud Songsters

The thrushes sing as the sun is going,
The thrushes sing as the sun is going,
And the finches whistle in ones and pairs,
And as it gets dark loud nightingales
                   In bushes
Pipe, as they can when April wears,
As if all Time were theirs.
These are brand-new birds of twelve-months’ growing,
Which a year ago, or less than twain,
No finches were, nor nightingales,
                Nor thrushes,
But only particles of grain,
And earth, and ai­r, and rain.

Weir

In haar lied Written on Terrestrial Things – Hardy noemde zijn gedicht The Darkling Thrush (oudjaar 1900) – roept Judith Weir een troosteloze winterstemming op. Maar in het doodse, bevroren landschap zingt plotseling een lijster (snelle noten in de piano) een lied vol hoop: weet hij iets wat ik niet weet?

Bax

Arnold Bax wist de sfeer en het gevoel van Hardy’s gedicht The Market Girl perfect weer te geven. Gedicht en lied zijn quasi-­onschuldig: in de heer die zich vol medelijden ontfermt over een jeugdige marktkoopvrouw herkennen we Hardy, die dol was op jonge vrouwen en meisjes.

Venables

A Kiss is typisch Hardy: een gewoon voorval op een concrete plaats wordt verbonden met het universele. De klemtoon valt telkens op het laatste woord van een vers, het rijmschema is aaabcccb-dddefffe. Deze ongewone opbouw maakte het toonzetten van de tekst extra moeilijk, aldus componist Ian Venables, maar des te meer lonend. Een lang voorspel roept de juiste stemming op. Het muzikale idioom is overwegend diatonisch [volgens toonladders van niet meer dan zeven tonen in het octaaf, red.], met hier en daar een dissonant die vredig oplost. Venables ziet A Kiss als het lied waarin hij qua stijl het dichtst bij Finzi komt.