Rising stars: zaïde kwartet bestrijkt vier eeuwen

De eerste twee kwartetten van zijn opus 50 componeerde Joseph Haydn in februari 1787. Kort daarop ontving hij een brief van koning Friedrich Wilhelm II van Pruisen die hem bedankte voor het toezenden van kopieën van zijn Parijse symfonieën. Bij de brief zat een gouden ring. Uit dankbaarheid droeg Haydn zijn set van zes kwartetten op aan de Pruisische vorst, die behalve een enthousiast muziekliefhebber ook een verdienstelijk cellist was. De overige vier kwartetten schreef Haydn naar eigen zeggen met de koninklijke ring om zijn vinger. Het componeer- en speelplezier spatten van deze werken af. Zo staat het openingsdeel van het Strijkkwartet in F groot, opus 50 nr. 5, bol van de grappige motiefjes en maataccenten. Ook Mozart, met zijn drie laatste strijkkwartetten, en Beethoven, met de Cellosonates op. 5, hadden werk aan Friedrich Wilhelm II opgedragen. Maar terwijl zij bij de cellopartijen rekening hielden met het amateurniveau van de vorst, deed Haydn dat niet. De vier stemmen zijn volkomen gelijkwaardig. Chronologisch en technisch vormen de zes Pruisische kwartetten het hart van Haydns kwartetoeuvre. Elk bestaat uit vier delen in de klassieke opzet snel-langzaam-menuet-snel. De bijnaam ‘Ein Traum’ dankt het vijfde kwartet aan het tweede deel: een rijk en diepzinnig adagio met een glansrol voor de eerste viool.

Dmitri Sjostakovitsj’ Zevende strijkkwartet in fis klein, opus 108 is met zijn duur van amper tien minuten het kortste van zijn vijftien strijkkwartetten. Het stuk bestaat uit drie delen die zich naadloos aaneenvoegen en thematisch nauw verwant zijn. Net als in het Achtste strijkkwartet, ook uit 1960, is in dit werk het DSCH-motief (een verwijzing naar Sjostakovitsj’ Duitse initialen) als een blauwdruk aanwezig, en refereert Sjostakovitsj aan ouder werk. Zo doet het thema van het langzame middendeel, een ontroerende klaagzang, denken aan dat van zijn Eerste celloconcert. Het tedere en intieme klankbeeld van de eerste twee delen roept het Eerste en Zesde strijkkwartet in herinnering. De finale is een razende fuga die uitmondt in een lieflijke wals. Sjostakovitsj componeerde zijn Zevende strijkkwartet, waaraan hij liefst vier jaar werkte, als hommage aan zijn eerste vrouw Nina Vasiljevna die zes jaar eerder was gestorven. In 1960 zou zij vijftig zijn geworden. Vijf keer gebruikte de componist in het openingsdeel een chromatisch dalend motief dat wordt afgesloten met drie korte repeterende noten: een toespeling op de vijf decennia die zijn geliefde echtgenote nooit had gehaald?

De Italiaanse componiste Francesca Verunelli trekt internationaal de aandacht met haar elektro-akoestische composities. Na afronding van haar studies compositie en piano aan de conservatoria van Florence en Rome verhuisde zij naar Parijs. Aan het IRCAM verdiepte zij zich in computermuziek. Verunelli ontving eervolle opdrachten van onder meer het Orchestre Philharmonique de Radio France, La Biennale di Venezia en het Festival d’Aix-en-Provence. Voor de Rising Stars-tournee van het Zaïde Kwartet componeerde zij haar Tweede strijkkwartet; haar eerste, Unfolding voor strijkkwartet en elektronica, droeg zij in 2012 op aan het Arditti Kwartet. Verunelli over haar nieuwe, ruim acht minuten durende kwartet: ‘Diverse bouwstenen vertegenwoordigen elk een zwaartepunt van waaruit verschillende verhaallijnen ontstaan. Deze ontwikkelingen in de kiem bestaan naast elkaar op verschillende niveaus van intensiteit; zoals ook verleden en (mogelijke) toekomst zich met elkaar verhouden. Een onmerkbare plotselinge wending verstoort het betoog. Het narratieve karakter van het begin maakt plaats voor een hypnotische en contemplatieve sfeer. Wat overblijft is puur geluid.’

Felix Mendelssohn schreef zijn Zesde strijkkwartet in f klein, opus 80 als ‘requiem’ voor zijn zus Fanny. Zij overleed in mei 1847 plotseling nadat zij tijdens een repetitie van Mendelssohns cantate Die erste Walpurgisnacht achter de piano onwel was geworden. Toen Mendelssohn het verschrikkelijke nieuws vernam viel hij bewusteloos neer. Terwijl Fanny werd begraven lag hij doodziek in bed. Pas tegen de zomer voelde hij zich voldoende hersteld en reisde hij met zijn gezin naar Zwitserland om weer een beetje op adem te komen. Zijn neerslachtige gevoelens verwerkte hij in dit strijkkwartet. Met zijn rusteloos voortgaande beweging en schrijnende thematiek is deze ‘zielskreet in klanken’ het meest ontroerende en indringende werk uit Mendelssohns hele oeuvre. De Engelse muziekcriticus Henry Chorley omschreef het kwartet als ‘een van de meest gepassioneerde uitingen van verdriet die in de instrumentale muziek bestaan’. Zelfs het scherzo, bij Mendelssohn altijd vol lichtvoetigheid, is loodzwaar door de heftige syncopen. Met Beethovens opus 95, het ‘Quartetto serioso’, deelt het werk de toonsoort f klein. Het aangrijpende Adagio lijkt bovendien geënt op het langzame deel uit Beethovens opus 59 nr. 1 (‘een treurwilg of acacia op het graf van mijn broer’, noteerde Beethoven boven de schets).

Het Zesde strijkkwartet is Mendelssohns laatste compositie van betekenis. Op 4 november 1847 overleed hij, nog maar 38 jaar oud, aan een beroerte, op van verdriet om het verlies zijn geliefde zuster. Precies een jaar later klonk in Leipzig de première van het kwartet met de beroemde violist Joseph Joachim. Zo werd het ‘requiem voor Fanny’ ook een in memoriam voor Mendelssohn zelf.

Liesbeth Houtman