Rising Stars: violist Emmanuel Tjeknavorian

tekst: Anneloes Brand

De Eerste sonate in g klein, BWV 1001 is het openingswerk van Johann Sebastian Bachs Sei solo a violino senza basso accompagnato, Libro primo. Op het manuscript staat het jaar 1720, maar sommige historici beweren dat het ontstaan van de drie sonates en drie partita’s teruggaat tot maar liefst 1703.

In dat jaar was Bach aangesteld als violist in het hoforkest van Weimar, waar hij de vooraanstaande violist Johann Paul von Westhoff leerde kennen, die zelf in 1696 een collectie partita’s voor soloviool had geschreven. Tegen de tijd dat Bach zijn eigen set voltooide, was hij als Kapellmeister in dienst bij de muziekminnende prins Leopold van Anhalt-Köthen.

Volgens zijn zoon Carl Philipp Emanuel speelde Bach tot zijn laatste jaren uitstekend viool, maar het is onduidelijk of hij zelf zijn sonates en partita’s aan het hof in Köthen uitvoerde, of bijvoorbeeld Joseph Spiess, de concertmeester van ‘zijn’ orkest.

Net als de twee andere sonates heeft de Eerste sonate in g klein de vierdelige opzet (langzaam-snel-langzaam-snel) van een sonata da chiesa (‘kerksonate’). Het Adagio fungeert als prelude voor de Fuga, dan volgt een zangerige Siciliano en de sonate besluit met een virtuoos Presto: een perpetuum mobile.

De gelijkenis van Eugène Ysaÿe’s Eerste sonate in g klein met Bachs Eerste sonate in g klein is geen toeval: Ysaÿe was zo geïnspireerd door een recital van Joseph Szigeti waarin de violist onder meer deze sonate van Bach speelde, dat hij het plan opvatte óók een set van zes werken voor soloviool te componeren.

In één dag had hij de schets voor zijn zes solosonates al af! Elk van de werken droeg hij op aan een collega-violist: respectievelijk Szigeti, Jacques Thibaud, George Enescu, Fritz Kreisler, Mathieu Crickboom (een leerling van Ysaÿe) en Manuel Quiroga.

Hun herkomsten en muzikale kwaliteiten klinken in de muziek door, maar de sonates zeggen evenveel over Ysaÿe – zelf een onvolprezen vioolvirtuoos. Zo toont de Eerste sonate niet alleen dat Szigeti onder meer bekend was vanwege zijn Bach-uitvoeringen, maar ook dat de muziek en de viooltechniek zich in twee eeuwen flink hadden ontwikkeld.

Ondanks de hoge technische eisen van zijn werken waarschuwde Ysaÿe violisten echter herhaaldelijk het muziek maken voorop te stellen: ‘De violist moet een denker, een dichter, een mens zijn; hij moet hoop, liefde, passie en wanhoop hebben gekend; hij moet het hele gamma aan emoties hebben ervaren om ze in zijn spel tot uitdrukking te kunnen brengen.’

De Sonate in D groot, opus 115, een van de minder bekende vioolwerken van Sergej Prokofjev, is geschreven voor viool solo – of eigenlijk voor veel violen: de sonate was oorspronkelijk bedoeld om door een groep getalenteerde vioolleerlingen unisono te worden uitgevoerd, hetgeen een gebruikelijk onderdeel van de leermethode in Rusland was.

Ondanks het pedagogische doel zou het onterecht zijn dit werk als een technische oefening af te doen, daarvoor is het te rijk aan ideeën en emoties.

Componist, violist, pianist, docent en dirigent George Enescu is een van de belangrijkste figuren in de Roemeense muziekgeschiedenis. Voor hem voelde Parijs als zijn tweede thuis – vandaar dat een aantal van zijn composities een Franse titel heeft.

Hij schreef zijn Impressions d’enfance in D groot, opus 28 aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog en droeg het werk op ‘ter nagedachtenis aan Eduard Caudella’, zijn eerste vioolleraar.

In deze set miniaturen voor viool en piano (behalve het eerste, Ménétrier (‘Minstreel’), dat voor soloviool is) verklankte de Roemeense componist herinneringen uit zijn kindertijd. Ook in dit werk vormde volksmuziek een belangrijke inspiratiebron voor Enescu; in Ménétrier is gemakkelijk een zigeunerviolist te herkennen.

Sinds een paar jaar laat de European Concert Hall Organisation (ECHO) speciaal voor iedere Rising Star een nieuw werk componeren in samenspraak met de concertzaal die de betreffende musicus voordroeg. Het Wiener Konzerthaus en de Musikverein in Wenen kozen in overleg met Emmanuel Tjeknavorian voor Christoph Ehrenfellner, met wie de jonge violist eerder succesvol samenwerkte.

De Oostenrijkse componist, dirigent en violist vertelde desgevraagd over zijn nieuwe Suite des Alpes, opus 36:

‘Ik zag mijn kans schoon aan Emmanuels reis door Europa (letterlijk én in zijn concertprogramma) mijn eigen langgekoesterde wens toe te voegen: een vioolcompositie geïnspireerd door alpiene volksmuziek. Ik heb de liefde voor volksmuziek van huis uit meegekregen in Salzburg.Volksmuziek is zo vitaal en bezield; het is niet verwonderlijk dat vele componisten hun muziek erop baseerden – zo ook ik.'

'Voor de Suite des Alpes (‘suite’ slaat op een opeenvolging van dansen) koos ik voor een contrastrijke selectie: vier delen op basis van langzaam-snel-langzaam-snel, met het openingskarakter van de Jodler aan het begin en de vurigheid van een polka aan het eind. Ertussenin zit het scherzando van een uitbundige mars en de innigheid van een bruiloftsdans.'

'Formeel verwijst de suite naar Bachs Partita in b klein, BWV 1002, met zijn concept van ‘doubles’ (varianten). Afgezien van de Finale heeft elke dans, waarin ik dicht bij de oorspronkelijke toon van de volks-muziek blijf, een double-gedeelte, dat aan de wandel gaat in de moderne muzikale wereld. Al het muzikale materiaal is origineel, behalve twee citaatjes in de Finale: van de populaire Zwiefacher [een snelle Zuid-Duitse dans, red.] ‘Nach mein’ Dirndl hab i allweil Verlangen’ en het spotliedje ‘Hinter unsrer Stadltür’.'

'Natuurlijk is met name de Zwiefacher-finale een eerbetoon aan Emmanuel Tjeknavorians uitzonderlijke talent. De Suite des Alpes is op zijn huid geschreven; hij is de verpersoonlijking van luchthartige virtuositeit en emotionele diepgang.’

Toen Heinrich Wilhelm Ernst als vioolstudent in Wenen in 1828 de duivels-kunstenaar Niccolò Paganini had horen spelen, wilde hij niets liever dan in diens voetstappen treden.

Enkele jaren later tourde hij inderdaad als een van de grootste vioolvirtuozen door Europa en Rusland; zijn bekende collega Joseph Joachim noemde hem ‘de beste violist ooit’. Daarnaast componeerde Ernst ook, voornamelijk voor zijn eigen instrument.

Uit zijn laatste levensjaar stammen de Sechs mehrstemmige Studien, die hij elk aan een collega wijdde. De zesde etude, Introduktion, Thema und Variationen über das irische Volkslied ‘Die letzte Rose’, schreef hij voor Antonio Bazzini.

Het destijds populaire Ierse volksliedje The Last Rose of Summer was in Ernsts handen een van de moeilijkste vioolwerken geworden.