Rising Stars: trompettist Simon Höfele

Trompettist Simon Höfele opent dit seizoen de serie Rising Stars. Bij zijn Kleine Zaal-debuut speelt hij zijn favoriete composities zoals de sonate van Paul Hindemith en het solostuk van Toru Takemitsu, maar ook een nieuw werk van Miroslav Srnka dat speciaal voor hem is geschreven.

Simon Höfele noemt de Sonate voor trompet en piano van de veelzijdige Duitse componist Paul Hindemith een van de belangrijkste werken uit de trompetliteratuur. ‘De technische en muzikale mogelijkheden van de trompet worden optimaal benut,’ aldus Höfele. Hindemith, die behalve componist ook violist, theoreticus, dirigent en docent was, was zelf ook tevreden met het resultaat.

Toen de sonate af was schreef hij aan een vriend: ‘Het zou wel eens het beste stuk kunnen zijn dat ik recentelijk heb voltooid.’ Hindemith heeft in totaal ruim dertig uiterst originele sonates geschreven voor bijna alle instrumenten die in een symfonieorkest voorkomen. ‘Je zult nog meemaken dat ik de hele blazersbatterij van een sonate voorzie’, schreef Hindemith aan zijn uitgever. 

De trompetsonate uit 1939 is één van de laatste sonates die Hindemith componeerde voordat hij naar de Verenigde Staten emigreerde, op de vlucht voor het regime van Hitler. In het eerste deel wisselen krachtige, korte signaalachtige thema’s elkaar af met langere melodieën, vergezeld door een uitdagende pianopartij met veel complexe harmonieën en onrustige triolen en tremolo’s.

Het tweede deel is iets rustiger en doet denken aan een opgetogen mars, terwijl het laatste deel juist heel somber is. De sonate eindigt met het aangrijpende koraal ‘Alle Menschen müssen sterben’, een eerbetoon aan Johann Sebastian Bach en een verwijzing naar Hindemiths zorgen over het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Hoewel Maurice Ravel met de titel verwijst naar de dood van een Spaanse prinses is de Pavane pour une infante défunte eerder troostrijk dan treurig.

Het is niet bekend waarom Ravel voor zo’n dramatische titel heeft gekozen, misschien wel gewoon omdat hij deze Franse woorden mooi vond klinken samen. Of wellicht refereerde hij aan een overleden prinses, maar dan vooral aan de mooie herinneringen aan haar en niet speciaal aan het verdriet om haar overlijden.

Voor een pavane (een plechtige hofdans die de bijbetekenis heeft gekregen van rouwmuziek) is deze compositie in ieder geval vrij mild van toon. Ravel schreef het werk voor piano solo in 1899 toen hij nog studeerde en zich naar eigen zeggen nog sterk liet beïnvloeden door andere Franse componisten zoals Emmanuel Chabrier.

Eigenlijk begreep hij zelf niet zo goed waarom juist deze compositie zo populair zou worden. ‘Ik heb ook nog andere stukken geschreven, hoor,’ zou hij eens hebben verzucht. Toch heeft hij zelf bijgedragen aan het succes van deze Pavane, want in 1910 maakte hij ook nog een bewerking voor orkest. 

Net als zijn vader was Gabriel Parès dirigent, onder andere van het vermaarde harmonieorkest van de Republikeinse Garde van Parijs. Daarnaast was hij een uitstekend kornettist en schreef hij leermethodes en composities voor blaasinstrumenten.

Hij is echter vooral bekend geworden dankzij zijn arrangementen voor harmonieorkest van beroemde werken van componisten als Hector Berlioz, Georges Bizet en Jules Massenet. In het voordrachtstuk Crépuscule is de trompetpartij vergelijkbaar met een romantisch lied, begeleid door een rustig voortkabbelende pianopartij. 

Het solowerk Paden van de Japanse componist Toru Takemitsu bevat een sterke dialoog tussen een trompet met demper en een trompet zonder demper. De geheimzinnige, ernstige en soms felle muziek spreekt tot de verbeelding.

Zoals altijd klinkt Takemitsu’s muziek uitzonderlijk evocatief, maar de klankexperimenten waarmee zijn composities vaak vol zitten ontbreken dit keer. Takemitsu heeft de diverse ritmes, pauzes, versnellingen en vertragingen zeer gedetailleerd opgeschreven in de partituur.

Hoe eenvoudig deze fragmentarische melodieën soms ook klinken, het is een hele puzzel voor de trompettist om het manuscript zo precies mogelijk ten gehore te brengen.

Op het moment van het ter perse gaan van dit nummer van Preludium had Simon Höfele nog geen partituur ontvangen van Miroslav Srnka. De Tsjechische componist, opgeleid in Praag, Berlijn en Parijs, won vorig decennium een aantal belangrijke prijzen, onder meer van de Ernst von Siemens Music Foundation. Zijn korte opera Wall, naar een verhaal van Jonathan Safran Foer, ging in 2005 in première aan de Berliner Staatsoper, en de Bayerische Staatsoper in ­München presenteerde in 2011 de kameropera Make No Noise en in 2016 zijn South Pole. A dual opera in two parts, met in de hoofdrollen Rolando Villazón en Thomas Hampson. 

Afgelopen seizoen ging Miroslav Srnka nieuwe samenwerkingen aan met de Los Angeles Philharmonic, dirigent Susanna Mälkki, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, componist/klarinettist Jörg Widmann en klavecinist Mahan Esfahani. Kamermuziek van zijn hand werd eerder uitgevoerd door bijvoorbeeld het Arditti Quartet en Klangforum Wien. Trompettist Simon Höfele heeft de componist in de periode dat deze werkte aan zijn nieuwe stuk geregeld gesproken over wat er allemaal wel en niet kan op een trompet. Verder is het vooralsnog een grote verrassing hoe het stuk van Srnka voor Höfele wordt. En dat is precies wat de trompettist zo leuk vindt aan dit onderdeel van de Rising Star-tournee langs de Europese concertzalen.

Zo rustgevend als het intermezzo voor piano solo van Ravel was voor de pauze, zo heftig is de Toccata van Sergej Prokofjev. Prokofjev schreef dit virtuoze stuk in 1912 tijdens zijn studie aan het conservatorium van Sint-Petersburg samen met vele andere pianowerken die hij zelf in première bracht. 

Een toccata is een instrumentale compositie zonder vaste vorm, meestal voor een klavierinstrument. Kenmerkend in deze Toccata van Prokofjev is de eindeloze herhaling van de toon d. In de eerste maten klinkt meteen een aanhoudende herhaling van deze toon, afgewisseld door de rechter- en de linkerhand.

De toon d speelt tot het eind een dominante rol en ondertussen laat de pianist alle registers van de vleugel horen, met een razendsnelle slotpassage die naar de hoogste toetsen van het klavier voert.

Het programma sluit af met vier swingende composities van George Gershwin. Höfele speelt de beroemde Rapsody in Blue in een versie van trompettist Timofei Doksjitser. Naast de beroemde trompetsolo’s die ook in de originele versie voor piano en orkest zitten neemt de trompettist in dit arrangement op verschillende plekken solo’s over uit de piano- en de orkestpartijen.

De bewerkingen van de drie pianopreludes zijn van Höfele zelf en van één van zijn pianobegeleiders, Frank Dupree. Eigenlijk kun je volgens Höfele nauwelijks van arrangementen spreken, want de oorspronkelijke jazzy pianopartij van Gershwin blijft vrijwel ongewijzigd, behalve dan dat de trompet af en toe een solo meespeelt of overneemt.