RISING STARS: TAMSIN WALEY-COHEN

Tekst: Paul Janssen

Karol Szymanowski probeerde een kosmopoliet te zijn, maar was zo gegrepen door de Poolse volksmuziek dat hij altijd Pool bleef, George Gershwin was teveel een populair componist om als ‘klassieke’ operacomponist serieus genomen te worden en Maurice Ravel maakte een spagaat tussen klassieke vormen en populaire invloeden.

Ook Ludwig van Beethoven stond op een kruispunt. In de jaren 1797-98 schreef hij de eerste drie van de in totaal tien sonates ‘voor fortepiano en viool’ die hij zou schrijven. Dit opus 12 was nog geheel in de lijn van de achttiende-eeuwse traditie, al zocht Beethoven al wel naar meer eenheid en dramatische uitwisseling tussen de twee instrumenten.

In zijn vijfde sonate, de Sonate in F groot, opus 24 die na zijn dood de bijnaam ‘Frühling’ kreeg, zette hij een belangwekkende stap. De viool en de piano zijn volledig aan elkaar gewaagd en het lijkt daarnaast alsof hij scharniert tussen de wetten van de Klassieke Periode en de lyriek van de zich aankondigende Romantiek.

Van de tien vioolsonates is de Frühlingsonate niet alleen de meest lyrische – vandaar ongetwijfeld de associatie met de lente – maar ook de eerste die, zij het voorzichtig, afwijkt van het driedelige klassieke sonatemodel.

Met een beknopt Scherzo waardoor het mijmerende Adagio, waarin Franz Schubert niet ver weg is, even kan bezinken en de sfeer van het substantiële afsluitende Rondo zich al aankondigt, paste Beethoven voor het eerst in zijn vioolsonates een vierdeligheid toe.

Het werk, opgedragen aan graaf Moritz, een van Beethovens beschermheren, en gepubliceerd in 1801, groeide dankzij de evenwichtige verdeling tussen de instrumenten en de direct aansprekende lyriek al snel uit tot de meest favoriete vioolsonate van Beethoven.

Al op zijn vijftiende schreef Oliver Knussen zijn Eerste symfonie, en nog in zijn twintiger jaren bevestigde hij met een aantal ensemblewerken – waaronder Ophelia Dances (1975) en Coursing (1979) – zijn positie in de voorhoede van de eigentijdse Britse muziek.

Reflections is een kersvers werk: Knussen componeerde het in augustus en september en de wereldpremière klonk op 3 oktober jongstleden in de Town Hall in Birmingham, door Tamsin Waley-Cohen en Huw Watkins aan wie Knussen het opdroeg. Zij nemen Reflections dit seizoen mee op hun Rising Stars-tournee; Amsterdam krijgt – na Brussel op 3 november – de derde uitvoering.

Op de partituur noteerde Knussen ‘ter nagedachtenis aan Lyndon Jenkins’, de in 2014 overleden muzikaal adviseur van Town Hall en Symphony Hall in Birmingham en al sinds de jaren 1990 groot promotor van het Rising Stars-programma.

Over Reflections schrijft de componist: ‘Dit lyrische “salonstuk” bestaat uit verschillende soorten muzikale reflecties: melodie gereflecteerd in haar omkering, een modus van zes tonen gereflecteerd in zijn complement, en de drie belangrijkste segmenten van het werk die in zekere zin reflecties zijn van elkaar. Er zijn ook wat reflecties in water: de hoofdmelodie is een antwoord op Gauguins schilderij van een zwemmende Bretonse vrouw. En misschien is er ook een echo van de eenzame onderwaterwereld van een waternimf, die eindelijk aan de oppervlakte komt aan het einde van het stuk.’

In de jaren twintig van de twintigste eeuw kreeg Maurice Ravel het verzoek van de violiste Hélène Jourdan-Morhange om een vioolconcert te schrijven. Het concert kwam er niet. In plaats daarvan droeg Ravel in 1927 de Sonate in G groot aan haar op. Alleen kon ze het werk vanwege een hardnekkige artritis niet meer spelen.

Vandaar dat de Roemeense violist en componist George Enescu het werk in première bracht, met de componist zelf aan de piano. In deze tussen 1923 en 1927 geschreven sonate speelt Ravel met populaire muziekvormen. In het eerste deel schemert de klassieke sonatevorm nog, gecombineerd met sporen van het Franse impressionisme.

In het tweede deel laat Ravel de moderne populaire muziek van dat moment een rol spelen. De jazz en ook de blues waren overgewaaid uit de Verenigde Staten en de muzikale omnivoor Ravel liet met blue notes en bitonaliteit horen dat hij ook die muziek had meegekregen. En dat hij er op zijn eigen wijze mee kon spelen: in het laatste deel, Perpetuum mobile, brengt de componist virtuoos invloeden uit de Amerikaanse jazz, de zigeunermuziek en zijn eigen Baskische achtergrond bijeen voor een stormachtige afsluiting.

In 1935 schreef George Gershwin geschiedenis met de eerste uitvoering van de ­opera Porgy and Bess omdat alle rollen gezongen werden door zwarte vocalisten, een eis die Gershwin testamentair vast liet leggen. Toen de productie een jaar later op tournee ging was het voor het eerst dat er in het National Theater in Washington een gemengd publiek werd toegelaten.

Toch was de opera tijdens Gershwins leven niet het grote succes dat hij nu is. Door de bepaling van de componist was het werk lastig te casten. Onsterfelijke melodieën als Summertime, It Ain’t Necessarily so en I Love You Porgy groeiden wel uit tot jazzstandards en maakten na de dood van de componist van Porgy and Bess enorm furore.

In 1944 zag ook sterviolist Jascha Heifetz de waarde van de ‘songs’ uit Porgy and Bess. Hij maakte een spectaculaire bewerking voor viool en piano van onder andere Summertime en It Ain’t Necessarily so en vatte in een suite de opera even beknopt als sprankelend samen.