Rising Stars: klarinettist Magnus Holmander

Klarinettist Magnus Holmander en pianist David Huang zijn niet voor één gat te vangen. Dit programma is een visitekaartje van hun veelzijdige talent. Klassieke en moderne gevestigde waarden (Saint-­Saëns en Pärt) gaan samen met honger naar vernieuwing (Martinsson, Kien) en speelplezier met knipogen naar de lichte muziek (Poulenc, Arnold).

Arnold: Sonatina

De Brit Malcolm Arnold schreef voor zowat alle denkbare instrumentale bezettingen, en voor zowel amateurs als voor professionele uitvoerders. Dat maakt hem tot een zeldzame ­twintigste-eeuwse componist die de band met zijn publiek nooit kwijtraakte. De Sonatina voor piano en klarinet ontstond in een recordtempo van twee weken in januari 1951, gelijktijdig met een Sonatina voor hobo. Colin Davis, de eminente dirigent die zijn carrière als klarinettist begon, verzorgde de première.

Drie korte delen volstaan om de vlekkeloze efficiëntie te demonstreren van een componist die met groot gemak zijn vak beheerste, maar allesbehalve als gemakkelijk heerschap bekend stond. Complexe ritmen, jazzy accentverschuivingen en gewaagde intervalsprongen worden in het eerste deel als de meest vanzelfsprekende logica geserveerd.

Het tweede deel ademt een en al mildheid voordat het slotdeel in een wilde dans uitbarst, alsof Stravinsky en Dvořák met elkaar in een gekke afterparty verbroederen.

Saint-Saëns: Sonate

Met koele verfijning en architectonische strengheid heeft Camille Saint-Saëns een indrukwekkend oeuvre bijeen gepend. Tot na de Eerste Wereldoorlog, toen zijn roem al lang tanende was, bleef zijn stijl volslagen romantisch maar nooit overladen. Een negentiende-­eeuws taalgebruik in een klassieke vormgeving, overgoten met typisch fluwelige Franse elementen.

In zijn laatste levensjaar vatte Saint-­Saëns het idee op om voor elk lid van de houtblazersfamilie een sonate te componeren. Hij stierf echter voordat het project voltooid raakte. De Sonate in Es groot is zijn voorlaatste werk, opgedragen aan Auguste Périer, klarinetdocent aan het Parijse conservatorium. De vier delen beogen zonder uitzondering een heldere dialoog tussen beide instrumenten. De aandacht voor klankkwaliteit en een vloeiend evenwicht tussen de registers maakt dat er nergens extremen worden opgezocht. Slechts in het laatste deel krijgt de klarinettist even de kans om virtuoos uit de hoek te komen.

Poulenc: Sonate

De nonconformistische Francis Poulenc vond rond 1920 aansluiting bij de ‘Groupe des Six’, een clubje jonge snaken dat niet langer te maken wilde hebben met het impressionisme en nog minder met de doorwrochte structuren en gezwollen retoriek van de Duitse romantici. De Parijse pers omschreef Poulenc als ‘half enfant-terrible, half monnik’. De Sonate voor klarinet en piano is daar een treffende illustratie van. Een verrassend parcours in drie delen, nu eens plagerig, theatraal, dan weer geheimzinnig, devoot of smaakvol sentimenteel. Het einde is een clowneske waarschuwing om vooral jezelf niet te serieus te nemen.

Poulenc schreef de sonate ter nagedachtenis aan zijn oude ‘Les Six’-vriend Arthur Honegger. Het werk kwam er op vraag van de Amerikaanse jazz-­klarinettist Benny Goodman en zou in New York in première gaan, met Poulenc zelf aan de piano. De componist overleed echter plots aan een hartaanval. De première werd derhalve enkele maanden uitgesteld en vond uiteindelijk plaats op 10 april 1963 in Carnegie Hall door Goodman en met Leonard Bernstein als pianist.

Kien: Hydrozoa

De uitgebreide mogelijkheden van de klarinet vergroeien in de kleurrijke klankfantasieën van de jonge Zweedse componiste Molly Kien tot vreemdsoortige onderwater­wezens die luisteren naar de naam Hydrozoa. Een bijzondere soort is het zogenoemde ‘Portugees oorlogsschip’, een soort giftige kwal die geen echte kwal is maar een complexe kolonie van honderden poliepen. Ritmische passages roepen het beeld op van zich gevaarlijk ontrollende, haast dansende tentakels. Dankzij technieken als circulaire ademhaling wekt de klarinettist de indruk meerdere stemmen gelijktijdig te spelen. Voor dit werk doet de componist beroep op een met elektronische sensoren aangepaste klarinet. De computergestuurde klankbeker kan op die manier bijzondere effecten voortbrengen. Via gecontroleerde lichaamsbewegingen verkent de uitvoerder een klanklandschap waarbij tonen omgebogen worden of hele passages in een loop herhaald worden. Geheel in overeenstemming met de veelvormige natuur van de hydrozoa, een kolonie poliepen die zich kan gedragen als één enkel organisme.

Pärt: Spiegel im Spiegel

In de late jaren zeventig van de vorige eeuw zocht Arvo Pärt een uitweg uit de impasse tussen de banale stijl die door de Sovjet-overheersing verlangd werd en de honger naar de moderne trends uit het Westen. Hij ontwikkelde een geheel nieuwe, persoonlijke stijl die hij ‘tintinnabuli’ noemt (naar het Latijnse woord voor klokjes). Het basisprincipe bestaat uit twee simultane stemmen die vanuit één lijn vertrekken. De ene stem beweegt van en naar een centrale toonhoogte, eerst stijgend, dan dalend, terwijl de andere stem de noten van de drieklank laat horen, een constante akkoordklank, zoals een klok die door blijft galmen lang nadat de noot is aangeslagen. Daardoor verdwijnt elk gevoel van spanning en ontstaat een soort roerloze tonale gewaarwording.

Op verzoek van de Russische violist Vladimir Spivakov componeerde Pärt Spiegel im Spiegel in 1978, net voor hij uit Estland naar Wenen en uiteindelijk Berlijn emigreerde. Het werd een instant hit die een eigen leven ging leiden in versies voor allerlei instrumenten. In de eenvoud, die Pärts muziek zo toegankelijk maakt, schuilt echter een diep doordacht afpellen van alle overbodige franje die van elke uitvoerder de allermoeilijkste eigenschap vraagt: eerlijkheid die elk ego overstijgt en stil lijkt te staan in de tijd.

Martinsson: Suite fantastique

Het is geen toeval dat de meest gevraagde klarinettist ter wereld, de Zweed Martin Fröst, aanklopte bij zijn landgenoot, de gelauwerde componist Rolf Martinsson. Martinsson heeft zijn sporen verdiend bij tal van Europese orkesten en concerthuizen.
De samenwerking tussen beide heren leverde een klarinetconcert op, getiteld Concert fantastique. Het resultaat is voortgevloeid uit intense werksessies en discussies. Het lijkt wel of beide talenten elkaar op het scherp van de snede houden en op het hoogste niveau muzikaliteit en bravoure in balans krijgen. Geen enkele uitdaging wordt uit de weg gegaan: zeer snelle, dubbele en zelfs driedubbele tongslag, circulaire ademhaling, tegelijk zingen en spelen en razendsnel vingerwerk in de begin- en slotmaten.

Nadien schreef Martinsson een kamermuziek­versie van dit werk onder de titel Suite fantastique. Fröst gaf de premières van zowel het klarinetconcert (2010) als van de versie voor klarinet en piano (2011) en de samenwerking wordt voortgezet met nieuwe projecten.

Vandaag mag Magnus Holmander, voormalig student van Fröst, de fakkel overnemen.