Rising Stars: harpiste Anaïs Gaudemard

Harpmuziek uit drie opeenvolgende eeuwen laat zien hoe veelzijdig het instrument is. Je kunt er romantische operaduetten op spelen en muziek gebaseerd op poëzie, maar ook een ode brengen aan de natuur met vogels van diverse pluimage, klaterend bronwater, en een stromende rivier.

Alvars

De vroegste compositie in dit concert, Introductie en variaties op thema’s uit Norma van Bellini van de Britse harpist en componist Elias Parish Alvars, opent het programma. Geboren als Eli Parish, verfraaide hij begin jaren 1830 zijn naam tot Parish Alvars en verving hij Eli door Elias.

Parish Alvars was een harpvirtuoos die over een fabuleuze techniek beschikte en door bewonderende tijdgenoten werd vergeleken met Liszt en Paganini. Voor Berlioz was hij een tovenaar die op de harp ‘onder de hartstochtelijke omhelzing van zijn krachtige armen fascinerende klanken uit een andere wereld voortbrengt’.

Omstreeks 1836 werd hij eerste harpist bij de Weense staatsopera en uit die tijd dateren ook zijn Norma-­variaties, waarvoor hij drie thema’s uit het tweede bedrijf van de opera Norma gebruikt. Het hoofdthema wordt voorafgegaan door een introductie en gevolgd door drie variaties. De duetten laten horen hoe de meester van de harp het belcanto van de romantische opera op zijn instrument tevoorschijn weet te toveren.

Hindemith

Anders dan Parish Alvars was Paul Hindemith niet vertrouwd met de harp. Kort voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog emigreerde hij uit Nazi-Duitsland naar een Zwitsers bergdorp. Daar schreef hij de Sonate voor harp, zijn enige solocompositie voor het instrument. Aanleiding was waarschijnlijk een ontmoeting met de indertijd beroemde Italiaanse harpiste Clelia Gatti-Aldrovandi, aan wie hij zijn compositie voorlegde en vervolgens opdroeg.

Het werd een muzikaal drieluik in de ongebruikelijke opeenvolging van matig snel, levendig en zeer langzaam. Het zeer langzame derde deel is een lied zonder woorden, gebaseerd op een gedicht van de achttiende-eeuwse dichter Ludwig Hölty. De dichter vertelt over een ­harpspeler wiens laatste wens is dat zijn harp in de kerk achter het altaar wordt opgehangen. Bij zonsondergang zullen de snaren trillen als bijengezoem, en de op het kerkhof spelende kinderen zullen de grafkransen horen en zien beven.

Ook in de andere delen zou het gedicht doorklinken. Zo zou het eerste deel het plein voor een kathedraal verbeelden en het tweede deel de spelende kinderen. De tekst van het gedicht plaatste Hindemith boven de noten van het derde deel.

Smetana en Glinka

Het programma wordt vervolgd met twee werken van Oost-Europese componisten, Bedřich Smetana en Mikhail Glinka. Nostalgische verbondenheid met zijn Boheemse geboortestreek klinkt uit het symfonisch gedicht Vltava (De Moldau), uit de cyclus Má vlast (‘Mijn vaderland’) van Smetana.

De componist schildert de loop van de Moldau vanaf de uit bergbeekjes ontstane twee bronrivieren die zich verenigen tot de hoofdrivier. Op zijn weg door het Boheemse landschap langs bossen, weilanden, dansende waternimfen, steden en dorpen komt hij terecht in de stroomversnellingen van Sint Jan. Als een brede en machtige rivier bereikt hij Praag om uiteindelijk te verdwijnen in de verte, uitmondend in de Elbe.

Mikhail Glinka’s weemoedige lied van de leeuwerik is afkomstig uit de verzameling liederen Afscheid van Sint-Petersburg. Glinka verliet de stad, op de vlucht voor zijn mislukte huwelijk. Het is een caleidoscoop van beelden en emoties, waarin hij onder meer de schoonheid van het Russische landschap en de zang van de leeuwerik bezingt. Mili Balakirev maakte van het lied een ontroerende bewerking.

Zabel en Debussy

Een in Rusland werkende componist was Albert Zabel, in Duitsland geboren maar vanaf zijn eenentwintigste soloharpist van het keizerlijk ballet in Sint-Petersburg. Hij werd een van de pioniers van de Russische school. Zijn compositie La source (‘De bron’), laat met zijn golvende arpeggio’s het water hoorbaar bruisen en borrelen.

De natuur inspireerde ook Franse componisten. Uit eind negentiende, begin twintigste eeuw – in Frankrijk de ‘belle epoque’ – stamt veel repertoire voor de harp van Franse componisten. Claude Debussy schreef slechts één oorspronkelijk werk voor harp, maar was niettemin zo gecharmeerd van het instrument dat hij het in verschillende orkestwerken gebruikte.

Dat ook enkele pianowerken zich met hun experimentele klankkleuren bij uitstek voor de harp lenen is te horen in zijn Clair de lune en de Eerste arabesque. Vooral de laatste klinkt als voor de harp geschreven. Het dromerige Clair de lune was waarschijnlijk geïnspireerd door Paul Verlaines gelijknamige gedicht. Sfeervolle muziek met gedichten als inspiratiebron werd in die tijd vaak geschreven voor de Parijse salons.

Pépin

De harp is een ‘zeer Frans ­instrument’, aldus harpiste Anaïs Gaudemard. Voor haar programma vroeg zij de Franse componiste Camille Pépin om een nieuw werk te schrijven dat zou passen binnen het natuurthema rondom vogels.

Pépin dacht meteen aan Edward Hoppers schilderij Nighthawks (nachtzwaluwen, nachtbrakers), dat een momentopname toont uit het Amerikaanse dagelijks leven; in een neonverlicht eetcafé in een duistere, verlaten straat zitten drie mensen aan de bar; daarachter een barman. Het helverlichte café heeft geen deur en is van glas, waardoor buiten en binnen de beglazing twee contrasterende stemmingen gecreëerd worden. Er heerst een nachtelijke, enigszins unheimische atmosfeer.

Zo ontstond de compositie Nighthawks, als een reis van de toeschouwer ‘naar het hart van het schilderij’, aldus de componiste. In de introductie klinken twaalf middernachtelijke slagen, waarna uit de nachtelijke sfeer een vreemd lied ontstaat. De toeschouwer begeeft zich door het glas naar de bar.

In het midden van de compositie wordt de onderliggende spanning van de bevroren situatie van de personages voelbaar, muzikaal vooral ritmisch uitgedrukt. Ten slotte keert de toeschouwer door het glas terug naar de nachtelijke atmosfeer van de verlaten straat.

Fauré

Het Parijse conservatorium vervulde een sleutelrol in de ontwikkeling van een moderne Franse harpschool. Het Impromptu in Des groot van Gabriel Fauré was bedoeld als pièce de concours voor de harpklas van componist en harpdocent Alphonse Hasselmans.

In het werk wisselen twee muzikale ideeën elkaar af: brede, imposante openingsakkoorden, gevolgd door een mildere melodie vol lyrische, dromerige motieven. Het succes was groot en het concoursstuk, opgedragen aan collega Hasselmans, werd een favoriet repertoireonderdeel.