Rising Stars: Goldmund Kwartet

In 1797, net terug van zijn tweede Londense concertreis, werkte Joseph Haydn in Wenen aan zes strijkkwartetten in opdracht van graaf Joseph Erdödy. Bijna vierentwintig jaar had de componist geïsoleerd geleefd op slot Eszterháza. Nadat prins Nikolaus Eszterházy in 1790 was gestorven, reisde hij als vrij man naar Londen. Daar kreeg hij de leiding over de concertserie van violist en impresario Peter Salomon. Voor de oude meester ging een nieuwe wereld open: voor het eerst kreeg hij de kans te componeren voor het grote concertpodium en bracht zijn muziek een massaal en enthousiast publiek op de been. Die indrukken vormen, samen met zijn veertigjarige ervaring als kwartetcomponist, de rijke bron waaruit Haydn kon putten toen hij aan zijn opus 76 begon.

De klank van deze werken is royaal, de langzame delen hebben een diepte en expressie als nooit tevoren en met een ongelooflijke technische beheersing buit Haydn de mogelijkheden van zijn thema’s en motieven uit. Zo zijn het uitzonderlijk lange Largo en het Menuet van het Strijkkwartet in D groot, opus 76 nr. 5 gebaseerd op één en hetzelfde thema. Aan het slot van de stormachtige Finale neemt Haydn zijn publiek bij de neus door te eindigen met de drie cadensachtige figuren waarmee hij dit deel begon. Het is de trefzekerheid die hij zich na een leven van experimenten had verworven.

Het Zesde strijkkwartet in f klein, opus 80 van Felix Mendelssohn was het laatste grote werk dat hij voltooide. Het strijkkwartet is emotioneel – niet verwonderlijk omdat zijn zusje Fanny kort daarvoor was gestorven. Volkomen onverwacht bereikte Felix in Frankfurt het bericht dat Fanny tijdens een repetitie bezweken was aan een beroerte. Hij raakte zó van de kaart dat hij niet in staat was haar begrafenis bij te wonen.

Zijn vrouw en vrienden raadden hem aan naar Interlaken te gaan, waar hij urenlang in zijn eentje wandelde en afleiding probeerde te vinden door hard te werken. Aan zijn jongere zusje Rebecka schreef hij: ‘Ik dwing mezelf ijverig te zijn in de hoop dat ik geleidelijk aan weer plezier eraan begin te beleven om te werken.’

Het Strijkkwartet in f klein, waar hij in Zwitserland aan werkte, is een atypisch werk voor een componist die bekend staat om klassieke kwaliteiten als helderheid en emo­tionele terughoudendheid. Berusting, woede en pijn wisselen elkaar af in dit werk en Ignaz Moscheles (1794-1870), naast pianist, componist en dirigent tevens een goede vriend van Mendelssohn, bespeurde zelfs een ‘diep geschokte gemoedstoestand’.

De therapeutische werking die Mendelssohn gehoopt had te vinden in het werken aan dit stuk bleef uit. Hij bleef depressief en bezweek later dat jaar zelf aan een beroerte; het strijkkwartet werd postuum gepubliceerd.

Le sourire des ailes flamboyantes (1953) van de Spaanse kunstenaar Joan Miró is te bekijken in het Museo Reina Sofia in Madrid. Aan deze 35x46 cm aan olieverf heeft Dobrinka Tabakova de titel ontleend voor haar nieuwste stuk voor strijkkwartet. Niet dat haar compositie een directe muzikale voorstelling is van het schilderij; ze benoemt het zelf liever als een meer algemene verwantschap met de wel als ‘impulsief’ aangeduide stijl van Miró.

Overeenkomsten tussen haar muziek en zijn oeuvre ziet ze in de aandacht voor het lineaire, het horizontale, en in de wisselwerking tussen gevulde en lege ruimte. In een recent interview in het Tageblatt Lëtzebuerg zei het Goldmund Kwartet ook een parallel te herkennen in het dromerige karakter van zowel het schilderij als de muziek die Tabakova voor de vier strijkers schreef: ‘zeer rustig, atmosferisch, melancholiek’.

The Smile of the Flamboyant Wings opent ritmisch, waarna een vloeiende maar toch onvoorspelbare melodie het beeld bepaalt. Na een koraalachtig middengedeelte keert die melodie getransformeerd terug. Het Goldmund Kwartet bracht het werk van een minuut of acht afgelopen november in première tijdens de eerste concerten van zijn Rising Stars-tournee in Boedapest, Wenen, Luxemburg en Brussel.

De in het Bulgaarse Plovdiv geboren Dobrinka Tabakova woont al zo’n dertig jaar in Londen, de stad waar ze afstudeerde aan de Guildhall School of Music en een PhD in compositie behaalde aan King’s College. Ze vervulde de afgelopen jaren residencies bij Truro Cathedral, het BBC Concert Orchestra en het MDR Sinfonieorchester in Leipzig, componeerde in opdracht van de Royal Philharmonic Society, leverde een cantate bij de viering van de 400ste verjaardag van Shakespeare en kreeg in 2014 een Grammy-nominatie voor haar debuutalbum String Paths. In Nederland werd haar muziek de afgelopen tijd gespeeld door het Concertgebouworkest, Janine Jansen, Amsterdam Sinfonietta en Arthur en Lucas Jussen.

De geest van Joseph Haydn waart – kort – rond in het Derde strijkkwartet van Dmitri Sjostakovitsj. Met name het openingsdeel in sonatevorm ademt een neoklassieke sfeer, al slaat de klare lucht soms plotseling om in dichte mist, bijvoorbeeld tijdens een complexe fuga in de doorwerking.

Veel verontrustender is het karakter van de daaropvolgende delen. Het Moderato con moto wordt voortgestuwd door agressieve of soms geniepige ostinato’s. Het Allegro non troppo deelt stompende hamerslagen uit in de vorm van dissonante akkoorden. Na een dramatische quasi-passa­caglia (waarbij een baslijntje telkens wordt herhaald) volgt een finale in rondovorm. Maar Sjostakovitsj houdt zich niet helemaal aan de conventies. Zo krijgt dit doorgaans opgewekte refreinenspel een apocalyptische climax, waarna de muziek langzaam uitsterft: boven een F-groot-akkoord zweeft een eenzame viool.

Sjostakovitsj componeerde zijn Derde strijkkwartet tussen januari en augustus 1946 en droeg het op aan het Beethoven Kwartet. Qua vormgeving benadert het werk de monumentale Achtste symfonie uit 1943, die ook een moderato, twee wilde scherzo’s, een passacaglia en een rondo kent. Het is verleidelijk om de desastreus verlopen Tweede Wereldoorlog en dictatoriale repressie terug te horen in de muzikale woede en eenzaamheid van het kwartet.

Sjostakovitsj had aanvankelijk expliciete ondertitels bedacht als ‘de oorlogskrachten zijn ontketend’, om deze meteen weer terug te trekken. Wellicht maar beter; ook zonder die – al te voor de hand liggende – buitenmuzikale verklaringen is de partituur al indrukwekkend genoeg.