Rising Stars: gepassioneerde vioolwerken door Johan Dalene

Zoals Ludwig van Beethoven met zijn pianosonates nieuwe wegen verkende, zette hij ook een nieuwe standaard voor de sonate voor viool en piano. Toch bleef hij ondertussen zwaar leunen op de taal van Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart. Ook toen hij de zomer van 1802 op doktersadvies doorbracht in Heiligenstadt. Beethoven worstelde met zijn beginnende doofheid en slechts enkele intimi wisten van zijn probleem. De rust van het platteland zou hem goed doen en zijn oren voor even genezen van het doorlopende Weense stadsrumoer. De componist benutte de tijd door zijn beroemde Heiligenstädter Testament te schrijven en te werken aan enkele composities zoals de Tweede symfonie en de drie vioolsonates opus 30. Voor Beethoven die net aan belangstelling won in Wenen kwam de rust als een zegen. Hij kon in stilte zijn muzikale taal verfijnen en deed dat in de vioolsonates door de twee instrumenten nog gelijkwaardiger te behandelen en melodie en begeleiding geheel te integreren. Vooral in de derde sonate van de opus 30-serie is dat het geval. De legendarische violist Joseph Szigeti (1892-1973) beschreef het werk als ‘conflictloze perfectie’ en daar had hij gelijk in. Het werk is opvallend lichtvoetig voor een componist die een paar maanden eerder nog worstelde met zelfmoordgedachten vanwege zijn doofheid. Een zonnig eerste deel, een statig en teder menuet als tweede deel en een finale die een eerbetoon aan Haydn lijken kracht te zetten achter Beethovens uitspraak ‘Ik zou mijn leven hebben beëindigd, het was alleen mijn kunst die mij tegenhield.’

Tebogo Monnakgotla geldt als een van de meest vooraanstaande Zweedse componisten van haar generatie. Ze begon ooit als celliste, maar voelde zich al snel meer thuis in het componeren. Wel is en blijft haar cello-achtergrond hoorbaar in haar werk. Ze schrijft uitermate natuurlijk en vanzelfsprekend voor strijkinstrumenten. En hoewel ze nieuwe klankkleuren en speeltechnieken niet schuwt en een uitgesproken hedendaagse toontaal hanteert, blijft daarbij de lyriek en de muzikale poëzie, gecombineerd met een sterk ritmische drive, voorop staan. Dat is ook het geval in Companion, het nieuwe werk voor viool en piano dat ze in opdracht van de ECHO en het Konserthuset Stockholm speciaal schreef voor de Rising Stars-tournee van Johan Dalene. Het werk valt in vier gedeelten uiteen en beschrijft het leven van een musicus van de nieuwsgierigheid van een kind (Youth), via de liefde voor het leven tijdens de tienerjaren (Prime) en de beproevingen van het leven op middelbare leeftijd (Battle) tot de retrospectieve ingetogenheid van de latere jaren (Retrospection). De delen hebben ook alternatieve titels waarbij de verschillende levensfasen gekoppeld zijn aan de namen van de vier seizoenen: lente, zomer, herfst, winter. Alsof Monnakgotla een stille groet wil brengen aan Antonio Vivaldi.

‘Ik ben geen moderne componist in de strikte zin,’ zei Maurice Ravel eens. ‘Mijn muziek komt voor het grootste gedeelte voort uit en is gebouwd op de traditie.’ Als er één werk dit credo van Ravel onderschrijft dan is het wel zijn Sonate voor viool en piano, zijn laatste grote kamermuziekwerk dat hij tussen 1923 en 1927 schreef voor de violiste Hélène Jourdan-Morhange. Het eerste deel is geschreven in een klassieke sonatevorm gecombineerd met sporen van het Franse impressionisme. In het tweede deel laat Ravel de populaire muziek van dat moment in de vorm van de blues een rol spelen. ‘Blue notes’ en bi­tonaliteit beheersen dit melancholische hoogstandje. In het laatste deel, Perpetuum mobile, brengt de componist invloeden uit de Amerikaanse jazz, de zigeunermuziek en zijn eigen Baskische achtergrond bijeen tot een virtuoze afsluiting die Mozart en Beethoven verenigt met de populaire muziek van de vroege twintigste eeuw.

Hoewel Jean Sibelius de Finse nationale muziek vormgaf in zijn symfonische werken, kon hij daar in eerste instantie niet van leven. Daarom componeerde hij geregeld werk voor de groeiende markt van amateurmusici zoals de Vier stukken voor viool en piano uit 1915-17 die tegelijkertijd ook in een versie voor cello en piano verschenen. Het is Sibelius in zijn meest ongecompliceerde romantische vorm.

Het tweede werk uit deze set, de ­Romance, groeide al snel uit tot een van zijn meest populaire ­composities, en veroverde een vaste plek in het reper­toire voor viool en cello op de concertpodia. Het even weemoedige als zorgeloze werk roept de sfeer op van de salonmuziek uit het midden van de negentiende eeuw, maar dan met de finesse van Sibelius.

Ook de Russisch-Amerikaanse generatiegenote van Tebogo Monnakgotla, Lera Auerbach, kent haar klassiekers. Dat droeg ze al uit in haar 24 Preludes voor piano naar model van de Preludes en Fuga’s van Johann Sebastian Bach en de 24 Preludes voor cello en piano waarin de Preludes van Chopin meeresoneren.

Zo ontstonden de Preludes voor viool en piano die ze in 1999 schreef voordat ze aan de Preludes voor cello en piano begon, vanuit een diepe kennis van de prelude door de eeuwen heen. ­Auerbach volgt enerzijds de bestaande modellen en voegt er anderzijds iets geheel nieuws aan toe. De set voor viool en piano bestaat niet alleen uit 24 juweeltjes die tussen de één en vijf minuten duren, het geheel is ook een staalkaart van hedendaagse speeltechnieken voor de viool. Desondanks blijft de taal van Auerbach direct aansprekend, lyrisch en poëtisch, zoals in de drie preludes die vandaag klinken. De derde begint als een luchtig wiegeliedje maar lijkt na wat verontrustende pianoakkoorden amechtig uiteen te vallen.

De vierde prelude is een duivels stukje waar Paganini zich niet voor geschaamd had en Prelude nr. 8 is een klein melodisch meesterwerkje waarin de lange lijn centraal staat.

Dat Sergej Prokofjev net als Beethoven wel eens omkeek naar de vormstructuren en toontaal van de Klassieke Periode bewees hij al met zijn Eerste symfonie, de ‘Klassieke’ (1916-17). Ook daarna bleef hij met regelmaat teruggrijpen op de formele helderheid en de directe zeggingskracht van de Klassieken. Vooral als hij zich muzikaal even wilde ontspannen. Dat deed hij ook in 1942 terwijl hij met Sergej Eisenstein aan het werk was voor de film Ivan de Verschrikkelijke. Om even iets heel anders te doen schreef Prokofjev, denkend aan de Franse fluitist Georges Barrère die hij in Parijs had ontmoet, een fluit­sonate. Barrère overleed in 1944 en speelde het werk nooit. Wel ging de vierdelige sonate naar klassieke snit, inclusief verwijzingen naar de langzaam-snel-langzaam-snelstructuur van de barokke sonata da chiesa, in 1943 in Moskou in première. Het werk werd niet echt opgepakt en violist David Oistrach suggereerde om de fluitsonate te bewerken tot vioolsonate. Als zijn Tweede viool­sonate opus 94bis werd het alsnog een succes. En dat is niet zo gek want Prokofjev schreef een sonate in een ‘vriendelijke en vloeiende klassieke stijl’ met een lyrisch eerste deel, een vrolijk Scherzo vol haydneske humor, een Andante dat qua sfeer een twintigste-eeuwse Mozart niet zou misstaan en een intense finale met vele tempowisselingen.