Rising Stars: Edgar Moreau en Pierre-Yves Hodique

tekst: Anneloes Brand

In het voorjaar van 1796 ging Ludwig van Beethoven op concertreis door Duitsland. In Berlijn ontmoette hij cellist Jean-Pierre Duport, die Frankrijk na de Revolutie was ontvlucht en nu in dienst was aan het Pruisische hof in Potsdam.

Koning Friedrich Wilhelm II was een groot muziekliefhebber en een enthousiaste amateurcellist, die onder meer van Duport les kreeg. Het was Jean-Pierre Duport voor wie Beethoven zijn Sonates voor cello en piano, opus 5 schreef, maar tegenwoordig wordt aangenomen dat het Duports broer Jean-Louis was die samen met Beethoven de eer had de twee cello­sonates voor het eerst voor de koning uit te voeren.

De componist werd prompt beloond met een gouden snuifdoos gevuld met honderd louis d’or. Bij de publicatie in 1797 droeg Beethoven de sonates aan de Pruisische koning op.

Beide sonates van opus 5 bestaan slechts uit twee delen, maar dat zegt niets over de lengte van de werken, laat staan over de inhoud. Net als de Eerste sonate in F groot begint de Tweede sonate in g klein met een uitgebreide langzame inleiding, waarin Beethoven pathos en drama combineert. Het eropvolgende Allegro molto più tosto presto is melodieus en energiek en in het Rondo kunnen beide instrumentalisten hun virtuositeit ten volle tonen.

Afgezien van een aantal lessen bij Charles Koechlin was de excentrieke Franse componist Francis Poulenc een autodidact; naar eigen zeggen volgde hij zijn instinct bij het componeren. Hij wilde niet in een bepaald hokje (kubisme, futurisme, impressionisme) gestopt worden, maar zei wel beïnvloed te zijn door zijn favoriete componisten Bach, Mozart, Satie en Stravinsky.

Aanvankelijk schreef Poulenc luchthartige muziek, vol onverwachte wendingen en humor, maar nadat hij in de jaren dertig een aantal vrienden had verloren, werden zijn werken serieuzer van toon.

Poulenc begon in 1940 aan de Sonate voor cello en piano te schetsen. Het lijkt erop dat schrijven voor blaasinstrumenten hem beter lag dan componeren voor strijkinstrumenten; voor de cellosonate, die hij pas een paar jaar na de Tweede Wereldoorlog weer uit de kast haalde, won hij advies in bij de Franse cellovirtuoos Pierre Fournier. De componist voltooide de cellosonate in 1948 en droeg hem op aan Fournier.

De vier delen hebben elk een driedelige vorm met een contrasterend middendeel. Het eerste deel begint met een heftige uitbarsting in de piano, maar al gauw neemt lyriek de overhand. De zangerige Cavatine bouwt uit tot een gepassioneerde climax, zoals het een goede opera-aria betaamt. Het derde deel Ballabile is, overeenkomstig de naam, een dansant en speels intermezzo, en de Finale gaat er na de ferme beginakkoorden op een drafje vandoor.

Sinds afgelopen seizoen laat de European Concert Hall Organisation (ECHO) speciaal voor iedere Rising Star een nieuw werk componeren. De Philharmonie de Paris, de concertzaal die Edgar Moreau voor de Rising Stars-serie voordroeg, koos voor de Franse componist Éric Tanguy, met wie de jonge cellist eerder succesvol samenwerkte.

Tanguy componeerde tot dusverre meer dan honderd werken in diverse genres, die in Europa en Amerika regelmatig worden uitgevoerd, opgenomen en uitgezonden. Over zijn nieuwe werk Spirales schrijft hij: ‘Ik wilde een groot contrast creëren met het meditatieve, lyrische karakter van mijn twee eerdere werken voor cello en piano, Nocturne (1995) en Evocations (2010).

Dus maakte ik een een­delig muziekstuk met een uitgesproken levendig karakter in een snel tempo. Het tempo vraagt natuurlijk een zekere virtuositeit van de musici, maar het werk is niet bedoeld als een showpiece. Het idee van draaikolken – ‘spiralen’ dus – zit ’m in het spel van ineenvlechting en dialoog van de twee instrumenten.

Spirales is van harte opgedragen aan Edgar Moreau en Pierre-Yves Hodique, met wie ik met genoegen samenwerk voor deze concertserie.’ In een interview voor de Kölner Philharmonie, waar op 2 oktober 2016 de wereldpremière plaatsvond, toonde Edgar Moreau zijn enthousiasme voor Spirales: ‘Ik vind het een heel goed gelukt werk. Het zit vol variatie en verschillende klankkleuren. Maar er zitten ook echte uitdagingen in, zoals een passage met de hoogste tonen die op de cello mogelijk zijn.’

Alfred Schnittke schreef zijn Eerste sonate voor cello en piano in 1978 en droeg het werk op aan de Russische celliste Natalia Gutman. De sonate buit alle klankmogelijkheden van de cello uit – vandaar dat het een veelvoorkomend onderdeel van internationale concoursen is.

De Russisch-Duitse componist zei zelf over het werk: ‘Een vermeldenswaardig aspect ervan vind ik de manier waarop de muzikale taal tegelijkertijd tonaal en atonaal is. Mijn idee was zowel een contrast als een betekenisvolle relatie tussen de twee te creëren.

Daarnaast is het werk een goed voorbeeld van Schnittkes polystylistische werkwijze, waarin hij invloeden uit ‘lichte’ en ‘serieuze’ muziek combineerde en waarin Sjostakovitsj nooit ver weg lijkt te zijn. De sonate bestaat uit drie delen, die zonder pauze in elkaar overgaan. 

Het eerste langzame deel is meditatief van sfeer. Het tweede deel, een snel perpetuum mobile voor de cello, wordt opgeschrikt door ‘dolksteken’ van de piano. Het derde langzame deel is nu eens gepassioneerd, dan weer melancholiek, en eindigt in een sinister, wegstervend gefluister.