Rising Stars: celliste Harriet Krijgh

De laatste grote klassieke componist werd hij wel genoemd, vooral in zijn kamermuziek, intieme muziek voor vrienden en familie. Robert Schumann noemde hem de Mozart van de negentiende eeuw. Felix Mendelssohns Tweede cellosonate is klassiek van vorm, maar met een romantisch pathos. In het uitbundige eerste deel vol ritmische energie wisselen de instrumenten elkaar regelmatig af. Dat gebeurt ook in het er op volgende Allegretto scherzando, dat doet denken aan A Midsummer Night’s Dream, waar hij in dezelfde tijd aan werkte. Het langzame derde deel is verrassend. Mendelssohn was al vroeg gaan experimenteren met zelfbedachte koralen die hij in een twaalftal composities opnam. In het Adagio laat hij de piano met arpeggioakkoorden inzetten in zo’n ‘vrij’ instrumentaal koraal, door de cello beantwoord met een recitatiefachtige passage, waarna de twee zich verenigen, nu met de piano in een hoger register. In de laatste maten klinkt een muzikaal lamento, misschien een uiting van rouw over de plotselinge dood van zijn moeder in diezelfde periode. Een vrolijke scherzoachtige finale, waarin snelle passages getuigen van louter speelplezier, beëindigt Mendelssohns fraaie cellosonate, gecomponeerd voor zijn broer, voor wie hij verschillende cellocomposities schreef.

Met Johanna Doderer betreden we een andere wereld. Zij is een hedendaagse Oostenrijkse componiste met een groot aantal werken op haar naam. Wie wel eens naar haar pianotrio’s geluisterd heeft weet dat zij zich, behalve door de natuur, graag door andere componisten laat inspireren. Daarbij probeert zij de essentie van de oude meesters in een heel eigen kleurrijke en beeldende klankwereld op te nemen, zonder de tonaliteit helemaal uit te sluiten. Het resultaat is verrassend. In haar nieuwe compositie komt haar inspiratiebron uit de jaren zestig. Break on Through (to the Other Side) is een van de eerste songs van de rockgroep The Doors en hun legendarische leadzanger Jim Morrison, die in 1971 op 27-jarige leeftijd overleed. Morrison was een rebel en een icoon van de tegencultuur, iemand die de grenzen opzocht met zijn wilde levensstijl, gebruik van geestverruimende middelen, provocerende en controversiële podiumoptredens, mysterieuze teksten en intrigerende muziek. De eerste regels van bovengenoemde song, ‘You know the day destroys the night/night divides the day/tried to run/tried to hide’, bevatten elementen van dit overschrijden van grenzen, reikend naar het ongrijpbare. Het zijn die elementen die Doderer inspireerden tot haar gelijknamige compositie. Daarbij speelt ritme een belangrijke rol: ‘Het ritme van Break on Through vormt de basis voor mijn compositie. Het vormt de rode draad tot een dicht vlechtwerk, een tot de grenzen gaand ritmisch pulseren.’ Pas aan het eind komt Morrisons oorspronkelijke ritme te voorschijn: ‘in zijn absolute perfectie: onverwacht en giocoso’. De sonate werd geschreven voor Harriet Krijgh: ‘Het was voor mij van meet af aan duidelijk dat ik juist voor een celliste als Harriet, die bij zachte en lyrische passages onvoorstelbaar aangrijpend speelt, een werk wilde componeren dat deze kracht van haar weliswaar in zich draagt, maar daar ook een in wezen agressieve muziek tegenover kan stellen: een muziek die de fysieke en emotionele grenzen opzoekt, gelijk een ontzagwekkend uitbreken uit een kristallijne wereld’, aldus de componiste.

Uitgesproken lyrisch en romantisch is Serge Rachmaninoffs enige cellosonate. Het was een van de werken die tot stand kwamen nadat hij zich met professionele hulp uit een lange periode van depressie bevrijd had en zijn creativiteit terugvond. ‘De vreugde weer creatief te zijn duurde de komende twee jaar, en ik schreef een aantal grote en kleine werken, waaronder de sonate voor cello’, schreef hij. Het resultaat behoort tot een van zijn beste kamermuziekwerken, een sonate met zingende cellomelodieën en een rijke pianopartij van een componist die zelf een virtu­oos pianist was. Om de indruk weg te nemen dat de piano zou domineren was in een radio-opname de cello naar voren gehaald. Na afloop herinnerde Rachmaninoff de uitvoerders eraan dat zijn sonate ‘niet voor cello met pianobegeleiding geschreven was, maar voor twee instrumenten in een gelijkwaardige balans’. Inderdaad levert de piano meestal de motieven aan, maar het zoeken naar een balans is merkbaar in bijvoorbeeld de verdeling van materiaal tussen de instrumenten, de afwisseling in de presentatie van de motieven en de fraaie cellomelodieën als tegenwicht. De langzame, melancholische opening preludeert op de melodieën die gaan komen. Ritmisch begeleid door de piano laat de cello vervolgens de eerste melodie horen, waarna beide instrumenten elkaar afwisselen. Het scherzoachtige, speelse tweede deel met zijn roffelende buitendelen heeft een lyrische middensectie die een voorbeeld is van het cantabile spel op de cello. Onweerstaanbaar romantisch is het Andante. Met meeslepende kwinten presenteert de piano een hartstochtelijke melodie die wordt overgenomen door de cello. Het laatste deel biedt een lichtvoetig en vrolijk tegenwicht, waarbij beide instrumenten aan hun trekken komen. Het werk is opgedragen aan Anatoli Brandukov, de cellist aan wie Rachmaninoff veel van zijn kennis over de expressieve mogelijkheden van het instrument te danken heeft. De première werd door Brandukov uitgevoerd met de componist aan de piano op 2 december 1901.

Lies Wiersema