Rising Stars: cellist Kian Soltani speelt Schumann en Rachmaninoff

Het waren roerige tijden in het midden van de negentiende eeuw. Financieel ging het Robert Schumann niet best, en tot overmaat van ramp wilde zijn vaste uitgever zijn Album für die Jugend niet uitgeven; muziek van Schumann bracht volgens zeggen niets meer op.

Gelukkig keerde het tij toen het ­jeugdalbum met pianowerken bij een andere uitgever een doorslaand succes werd. Maar op 3 mei 1849 brak de revolutie uit in Dresden, het volk barricadeerde de straten en het leger moest orde op zaken stellen. Deur aan deur werden mannen geronseld om tegen het leger te vechten. Schumann vluchtte via zijn achterdeur.

Toen hij na dagen terugkwam en de aangerichte schade zag, componeerde hij vier patriottische marsen. Tegenover een collega verzuchtte hij dat de sfeer van revolutie hem goed gedaan had, hij had nog nooit zo’n werklust gehad. Een niet aflatende en hoogwaardige stroom muziek ‘voor tussen de schuifdeuren’ vloeide uit zijn pen, zijn inkomsten uit composities bereikten dat jaar een record.

Een van deze werken is het Adagio und Allegro in As groot, opus 70, oorspronkelijk voor hoorn en piano gecomponeerd. Onduidelijk is of het initiatief van de uitgever kwam of van de componist, maar om de aantrekkelijkheid voor de markt te verhogen stond op de uitgave dat het werk ook met cello of (alt)viool gespeeld kon worden.

De muziek van Dmitri Sjosta­kovitsj is gemeten naar de westerse avant-garde van na 1945 een anachronisme. De componist moest in de voormalige Sovjet-Unie een artistieke spagaat maken, tussen klassiek en modern.

Had Sjostakovitsj in jongere jaren brutale modernistische werken geschreven, na 1935 moest hij zich aanpassen aan de kunstideologie van het stalinistische regime. Toen hij in 1934 de Sonate in d klein componeerde was de censuur nog niet zo rigide. Hoewel Sjostakovitsj na uitvoeringen van zijn opera’s De neus en Lady Macbeth uit het district Mtsensk in 1930 en 1934 in Leningrad reeds wat problemen had met de conservatieve smaak van het Russische publiek, waren er vooralsnog geen sancties van officiële zijde.

Niettemin moet hij gevoeld hebben dat er in zijn land een andere wind waaide in de kunst. Daarbij kwamen in datzelfde jaar nog zijn huwelijksproblemen en een tijdelijke scheiding van zijn vrouw. De Sonate in d klein is opgedragen aan de cellist Viktor Kubatsky, die bij de première in december 1934 in Moskou door de componist zelf op de piano begeleid werd.

Het werk van de toen 28-jarige Sjostakovitsj blinkt uit door gewaagde akkoorden, avontuurlijke wisselingen van toonsoort en pikante ritmes, zoals in het ritmisch meeslepende tweede deel Allegro. Donkere, kale harmonieën en melancholieke cantilenes kenmerken het langzame deel Largo. Muzikaal gezien verraadt de sonate invloeden van de Franse Groupe des Six, Stravinsky en Prokofjev. Speeltechnisch is het een briljant stuk, een feest voor zowel de cello als de piano die zich in het slotdeel uitleeft in een virtuoze ­cadens.

Vermenging van klassieke technieken met jazz en geïmproviseerde muziek is al lang geen zeldzaamheid meer. Op die manier wordt de ietwat vastgeroeste klassiekemuziekscene weer nieuw leven ingeblazen.

De Oostenrijker David Helbock studeerde zowel klassiek als jazzpiano. Zijn lessen bij de New Yorkse jazzpianist Peter Madsen waren voor hem een eyeopener: ‘Hij voedde me met elke muzikale stijl die je kunt bedenken. En kunst en filosofie!’ Zijn bewondering voor de Amerikaanse jazzlegende Thelonious Monk en studies bij de Amerikaanse mytholoog Joseph Campbell inspireerden hem tot eigen spirituele werken.

Daarvan is Soul-S­earching een voorbeeld. Helbock had met zijn jazztrio al een heel album aan de ziel gewijd – The Soul, beïnvloed door teksten van de Perzische soefi-dichter Hafiz. Zijn nieuwe werk Soul-­Searching is cellist Kian Soltani op het lijf geschreven. In Perzische mythen is de verbintenis tussen muziek en ziel vaak sterk aanwezig. Helbock: ‘Muziek kan wel eens de reden zijn waarom we een ziel hebben.’

Uitgesproken lyrisch en romantisch is de enige cellosonate van Serge Rachmaninoff. Het was een van de werken die tot stand kwamen nadat hij zich met professio­nele hulp uit een lange periode van depressie bevrijd had en zijn creativiteit terugvond. ‘De vreugde weer creatief te zijn duurde de komende twee jaar, en ik schreef een aantal grote en kleine werken, waaronder de sonate voor cello’, schreef hij. Het resultaat behoort tot een van zijn beste ­kamermuziekwerken, een sonate met zingende cellomelodieën en een rijke pianopartij van een componist die zelf een virtuoos pianist was. Om de indruk weg te nemen dat de piano zou domineren, werd in een radio-opname de cello naar voren gehaald. Na afloop herinnerde Rachmaninoff de uitvoerders eraan dat zijn sonate ‘niet voor cello met pianobegeleiding geschreven was, maar voor twee instrumenten in een gelijkwaardige balans’. Inderdaad levert de piano meestal de motieven aan, maar het zoeken naar een balans is merkbaar, bijvoorbeeld in de verdeling van materiaal tussen de instrumenten, de afwisseling in de presentatie van de motieven en de fraaie cellomelodieën als tegenwicht.

De langzame, melancholische opening preludeert op de melodieën die gaan komen. Ritmisch begeleid door de piano laat de cello vervolgens de eerste melodie horen, waarna beide instrumenten elkaar afwisselen. Het scherzo­achtige, speelse tweede deel met zijn roffelende buitendelen heeft een lyrische middensectie die een voorbeeld is van het cantabile spel op de cello. Onweerstaanbaar romantisch is het Andante. Met meeslepende kwinten presenteert de piano een hartstochtelijke melodie die wordt overgenomen door de cello. Het laatste deel biedt een lichtvoetig en vrolijk tegenwicht, waarbij beide instrumenten aan hun trekken komen. Het werk is opgedragen aan Anatoli Brandukov, de cellist aan wie Rachmaninoff veel van zijn kennis over de expressieve mogelijkheden van het instrument te danken heeft. De première werd op 2 december 1901door Brandukov uitgevoerd met de componist zelf aan de piano.