Rising Stars: bariton Josep-Ramon Olivé

Bij het scheppen van zijn immense liedoeuvre maakte Franz Schubert gebruik van teksten van sterk uiteenlopend niveau. Onder de vele dichters was Goethe zijn grote held; van hem zette Schubert ruim zeventig gedichten op muziek.

Helaas was de bewondering in eerste instantie niet wederzijds: Goethe was dan wel een voorstander van het op muziek zetten van zijn teksten, maar gaf de voorkeur aan eenvoudige zettingen, waarbij de muziek de aandacht niet te veel van de woorden zou afleiden. Dit ideaal past deels in de ongekunstelde geest van de Verlichting, deels zegt het iets over Goethes karakter. Toen Schubert hem in 1816 een verzameling Goethe-liederen stuurde, kwam er niet eens een fatsoenlijk antwoord. 

Het lied Ganymed ontstond in 1817. De mythe over de ontvoering van de begeerlijke knaap Ganymedes door Zeus in de gedaante van een adelaar — bezien vanuit het perspectief van Ganymedes — leidt bij Goethe tot een mystiek-erotisch lentevisioen, bij Schubert tot een meesterlijk opgezette, kleurrijke spanningsboog. Daarbinnen krijgen tekstdetails veel aandacht, zoals de morgenwind, de nachtegaal en de opwaartse beweging.

Eveneens ingegeven door de Griekse mythologie zijn An die Leier (Bruchmann), een geestige en levendige schets van herhaalde pogingen tot heroïsch gezang, en het droevige Die Götter Griechenlands (Schiller). 

Niet gehinderd door valse bescheidenheid gaf de Oostenrijkse advocaat en muziekrecensent Julius Korngold zijn zoon Erich de tweede voornaam Wolfgang mee. En warempel: de jongen ontpopte zich als een wonderkind!

Zijn compositietalent werd al in 1907 erkend door Gustav Mahler en in 1912 merkte Richard Strauss op: ‘Als je bedenkt dat deze composities geschreven zijn door een puber, vervult je dat met ontzag: de stijl is trefzeker, hij beheerst de vorm volledig, de expressie en harmonische structuur zijn indrukwekkend – kortom, het is ongelooflijk.’

Erich Korngold ontwikkelde zich tot een van de laatste belangrijke romantische componisten en schreef gloedvolle, rijke muziek, net als zijn grote voorbeelden Mahler en Strauss.

In 1917 werd hij verliefd op Luise von Sonnenthal, een kunstzinnig meisje uit de hogere kringen. Zowel haar ouders als zijn ambitieuze vader verzetten zich tegen een huwelijk; ze mochten elkaar zelfs niet meer ontmoeten. Deze treurige situatie inspireerde Erich tot zijn Vier Lieder des Abschieds.

Schrijnend is Sterbelied (naar Christina Rossetti), opera-achtig Dies eine kann mein Sehnen nimmer fassen (Edith Ronsperger). Mond, so gehst du wieder auf (Ernst Lothar) ademt een heel bijzondere, mystieke sfeer. Op zijn eigen Österreichischer Soldaten-abschied uit 1915 baseerde Korngold Gefasster Abschied (Lothar). Gelukkig konden de twee in 1924 alsnog trouwen.

Korngolds bekendste opera, Die tote Stadt, beleefde in 1920 zijn wereldpremière. Vanaf 1934 vergaarde hij in Hollywood grote roem als filmcomponist, in het bijzonder met de soundtrack van Robin Hood, waarvoor hij een Oscar kreeg. Vanwege de annexering van Oostenrijk door nazi-Duitsland in 1938 en de kort daarop volgende Tweede Wereldoorlog bleef de joodse Korngold voorgoed in de Verenigde Staten.

Op 1 januari 1885 schreef Gustav Mahler aan zijn vriend Fritz Löhr: ‘Ik heb een cyclus geschreven van (voorlopig) zes liederen, die ik aan haar heb opgedragen. Zij kent ze niet, maar zouden ze haar iets kunnen vertellen wat ze nog niet weet?’ De vrouw op wie Mahler hier doelt, was Johanna Richter: een ­sopraan aan het hoftheater in Kassel, waar de jonge musicus tweede kapelmeester was. Wees zij hem af of maakte Mahler zelf – omwille van zijn carrière – een einde aan hun affaire? De bronnen zijn hierover niet eensluidend. Hoe dan ook, hij was er erg verdrietig over.

Van de genoemde zes ‘liederen’ (eigen­lijk gedichten) zou Mahler er vier op muziek zetten. Het romantische gegeven van een jongeman die na een ongelukkige liefde als zwerver (‘Wanderer’) de wijde wereld intrekt, leidt tot een prachtig kwartet van contrasterende en toch samenhangende tableaus. Wenn mein Schatz Hochzeit macht is een voorbeeld van wat Mahler later zou noemen ‘tragische, hartverscheurende ironie’. Aanvankelijk biedt de heerlijke natuur in Ging heut’ morgen übers Feld enige troost, maar naar het einde toe blijkt dit een illusie te zijn. Fel breekt dan de smart naar buiten in Ich hab’ ein glühend Messer; na de uitgesproken doodswens lost het naspel in het niets op. In het ritme van een treurmars begint de epiloog Die zwei blauen Augen. Onder een lindenboom lijkt de ik-figuur te berusten in zijn lot, wat vervolgens wordt weerlegd door de mineurklanken in de slotmaten van de begeleiding. Weer klinkt hier het treurmarsritme: is er sprake van verlossing in de dood?

Componiste en videokunstenares Raquel García-Tomás specialiseert zich in multidisciplinair werk en rondt momenteel haar doctoraalopleiding af aan het Royal College of Music in Londen. De afgelopen tijd werkte ze samen met onder meer het English National Ballet, de Royal British Society of Sculptors, de Royal Academy of Arts en de Dresdner Musikfestspiele.

In haar geboorteplaats Barcelona geeft ze inmiddels aan het college Taller de Músics zelf les in compositie en muziektheorie. In maart volgend jaar gaat in het Teatro Real in Madrid haar opera buffa Je suis narcissiste in première.

Over haar opdrachtwerk voor de Rising Stars-tournee van bariton Josep-Ramon Olivé, met wie ze bevriend raakte tijdens hun beider studietijd in Londen, liet ze eind oktober, toen de inkt nog nat was, het volgende weten: ‘Chansons trouvées is bedoeld als compendium van oude liederen die – zoals de titel al suggereert – teruggevonden zijn na decennialang verloren te zijn geweest.

Chansons trouvées combineert veel contrasterend materiaal, dat constant van het een in het ander overgaat in één vloeiende muzikale beweging. Het lied exploreert de theatrale veelzijdigheid van de bariton die, begeleid door een virtuoze pianopartij geïnspireerd door het Franse impressionisme, zingt in een zelfverzonnen taal. De focus van die taal ligt op het onderzoeken van de fonetische eigenschappen van de verschillende lettergrepen.’

Richard Strauss was niet altijd even kieskeurig in zijn tekst­keuze. Dat hoefde hij eigenlijk ook niet te zijn, want zelfs middelmatige poëzie kon bij hem het creatieve proces in gang zetten. In 1885 ontstonden Acht Gedichte aus Letzte Blätter (Von Gilm), waarvan Die Nacht het derde lied is. 

Het leeuwendeel van zijn meer dan tweehonderd liederen schreef Strauss tussen 1885 en 1906 – vanaf 1894 speciaal voor zijn vrouw, de sopraan Pauline de Ahna. Zij was een sterke persoonlijkheid, die de dagindeling van haar man nauwlettend in de gaten hield. Dit kwam zijn productiviteit zeer ten goede, bovendien had hij in Pauline de ideale vertolkster van zijn liederen gevonden. 

Een huwelijksgeschenk voor haar was Vier Lieder, waaronder het opwindende Heimliche Aufforderung en het terecht veel gezongen Morgen (teksten van John Henry Mackay). Over een uitvoering daarvan kon de componist in een brief aan zijn ouders vol trots melden: ‘Pauline oogstte veel succes en moest Morgen op veler vurig verzoek herhalen, los van de reeks.’

Gedichten van Adolf Friedrich von Schack hebben Strauss geïnspireerd tot de Sechs Lieder aus Lotos­blätter. Deze cyclus valt in al zijn eenvoud op door sterke dramatische effecten. Geliefd is Wie sollten wir geheim sie halten, een extatisch lied met opvallende glissando’s over een hele kwint en poly­ritmiek tussen de zangstem en de piano.