Rising Stars: Amatis Pianotrio

Toen Joseph Haydn in 1791 op uitnodiging van concertagent Johann Peter Salomon naar Londen reisde, raakte hij aangenaam verrast door de nieuwe klanken- en effectenwereld van de Engelse piano­forte. Weense instrumenten waren bijvoorbeeld gericht op een heldere articulatie, hun Engelse ­tegenhangers resoneerden of ‘zongen’ beter.

De klank bleef na de demping langer nazinderen en kreeg daardoor een meer homogeen en voller karakter. Daarnaast bleek de Engelse markt voor gedrukte klaviermuziek, vooral voor amateurmusici, haast onverzadigbaar. Haydn observeerde en assimileerde de verschuivingen in de instrumentale muziek en had met zijn sonates, trio’s en symfonieën een groot artistiek succes in de Engelse hoofdstad.

Enkele jaren later, in 1794, stemde hij dan ook graag in met een tweede bezoek. Hij was er in 1795 getuige op het huwelijk van Theresa Jansen – een leerlinge van Muzio Clementi en een succesvolle concertpianiste – en Gaetano Bartolozzi, een kunsthandelaar met wie hij goed bevriend was. Voor Theresa Bartolozzi componeerde Haydn de drie ­pianotrio’s Hoboken XV: 27-29.

Mede door haar ontgroeide het pianotrio de huiselijke context. Later zou hij ook nog zijn drie laatste pianosonates – de zogenoemde ‘Londense’ sonates – aan haar opdragen. Het is duidelijk dat Haydn met deze werken de dialectiek van het pianotrio definitief van de salon naar de concertzaal wilde verleggen.

De actieve dialoog en frisse virtuositeit van het openingsdeel schept een klankbeeld dat voor ons ‘romantisch’ aandoet. Destijds was het vooral ‘Engels’. Dromerig en delicaat zorgt het Andante voor een contrasterende sfeer. Maar ook hier lonkt een bewogen middendeel naar de veranderende expressie van de naderende Romantiek. De Finale, met een ingenieus spel van ritmische accenten, klinkt zelfs voor Haydns doen uiterst speels en vinnig.

In de zomer van 1880 werkte Johannes Brahms aan twee pianotrio’s, één in C groot en één in Es groot. Hij voltooide de eerste delen van beide werken en stuurde ze ter inzage aan twee van zijn vertrouwelingen, Theodor Billroth en Clara Schumann. Beiden gaven de voorkeur aan het trio in Es groot.

Brahms zelf dacht er anders over, want hij heeft het stuk vernietigd. Het trio in C groot breidde hij in het voorjaar van 1882 uit met drie delen. Getuige een brief aan Simrock, zijn uitgever, had Brahms er een hoge dunk van: ‘Zo’n mooi trio heb je nog niet van me gekregen, het lijkt me sterk dat je de laatste tien jaar iets hebt uitgegeven dat eraan kan tippen.’

Het eerste deel heeft een sonatevorm met twee hoofdthema’s en maar liefst drie neventhema’s. Het door de strijkers ingezette eerste hoofdthema is zeer uitgebreid en bestaat uit een op een drieklank gebaseerd motief, een chromatische frase, een korte canon en een wederom overwegend chromatische frase in parallelle tertsen.

Een onbegeleide frase voor de cello leidt naar het lyrische, tweede hoofdthema voor de piano. Het tweede, langzame deel bestaat uit een volksliedachtig thema in mineur en vijf variaties. In de eerste twee variaties neemt de piano het voortouw. 

Het derde deel lijkt geïnspireerd te zijn door de scherzo’s van Felix Mendelssohn, maar als hier al elfjes dansen dan is het op een kerkhof. De Finale heeft twee hoofdthema’s. Het eerste in majeur doet met zijn verhoogde kwart enigszins Slavisch aan; het tweede, ingezet door de piano, is een opgewekte mars in mineur. De coda begint met het eerste thema in vergrote notenwaarden.

De Zweedse componiste Andrea Tarrodi studeerde in Perugia en Piteå en behaalde in 2009 haar masterdiploma in compositie aan het Royal College of Music in Stockholm. Met het orkestwerk Zephyros won ze al meteen in het jaar na haar afstuderen de Uppsala Composition Competition.

Haar muziek belandde onder meer op de lessenaars bij verschillende Scandinavische gezelschappen, het koor en orkest van de Zweedse nationale omroep, de BBC Proms 2017 en verschillende edities van het Baltic Sea Festival. De opname van Tarrodi’s drie strijkkwartetten door het Dahlkvist Kwartet werd als beste klassieke album van het jaar 2018 bekroond met een Zweedse Grammy. 

Met Moorlands heeft Tarrodi zich opnieuw gericht op de kleine bezetting. Ze componeerde het in opdracht van een viertal Duitse podia en de European Concert Hall Organisation, en op 28 september 2018 – aan het begin van zijn Rising Stars-tournee – verzorgde het Amatis Pianotrio de wereldpremière ervan in het Barbican Centre in Londen.

Na Akacia uit 2009 is Moorlands Tarrodi’s tweede stuk voor pianotrio. De titel laat zich vertalen als Heidelandschap, en gevraagd om iets over haar nieuwe pianotrio te vertellen, kwam Tarrodi met een compact statement: ‘Bij het componeren stelde ik me stille heidevelden voor en ik wilde de muziek een gevoel van melancholie meegeven.’

In een brief aan zijn vriend Ferdinand Hiller schreef Felix Mendelssohn in 1838: ‘Een heel belangrijk soort van pianomuziek waar ik erg dol op ben is het trio, het kwartet en andere stukken met begeleiding. Het is tegenwoordig een geheel vergeten genre. Daarom heb ik onlangs die vioolsonate geschreven, en eentje voor cello, en nu denk ik erover om een paar trio’s te schrijven.’

Het jaar erna voegde hij de daad bij het woord en componeerde hij het Eerste pianotrio in d klein, opus 49, zes jaar later gevolgd door het Pianotrio in c klein, opus 66. Wat vorm en inhoud betreft lijken de trio’s wel een tweeling. De piano kreeg in beide werken de meest gewichtige partij: niet verwonderlijk als je bedenkt dat Mendelssohn een virtuoos pianist was. 

Opus 49 is een uitgesproken zangerig en meeslepend werk, vol stuwende melodieën, sprankelende energie en soms bijna swingende ritmes. Op het breed uitgesponnen openingsdeel volgt een Lied ohne Worte. Viool en cello zingen hier een teder liefdesduet.

Deel drie is een betoverend Scherzo, dat bevolkt lijkt door elfjes en andere sprookjesachtige wezens, en met een rondo, gebaseerd op drie thema’s, sluit Mendelssohn zijn Eerste pianotrio af. Robert Schumann noemde het stuk met vooruitziende blik ‘het beste trio dat onze tijd heeft voortgebracht, een werk waarvan onze kleinkinderen en achterkleinkinderen nog zullen genieten’.