Rising Stars: altvioliste Ellen Nisbeth

tekst: Inge Jongerman

Met haar programma Treasure Island begeeft altvioliste Ellen Nisbeth zich in een wereld vol sprookjes en avonturen. ‘Mede door mijn Schotse voorvaderen ben ik gefascineerd door gedichten en boeken van de Schotse schrijver en reiziger Robert Louis Stevenson, bekend van zijn avonturenroman Schateiland.

Stevenson was een avonturier en verliet Schotland om met zijn boot de Stille Oceaan over te zeilen; hij vestigde zich op het eiland Upolu in Samoa. Daar maakte hij prachtige poëzie, waaronder een gedicht op de muziek van het lied Mut uit Schuberts Winterreise.

Stevenson inspireerde veel componisten door zijn avonturen en gedichten, zoals Ralph Vaughan Williams met zijn Songs of Travel. In de liederen en verhalende composities in dit programma valt veel te ontdekken, dus laten we samen op reis gaan.’ 

De opdrachtcompositie voor de Rising Star is afkomstig van de Zweedse componist Katarina Leyman. In Leymans werk vormen elementen als kleur, structuur en beweging vaak de basis voor haar composities. Ze kwam al op jonge leeftijd in aanraking met moderne en abstracte kunst, als dochter van de gerenommeerde kunstenaar Fred Leyman (1919-2004).

Over Tales of Lost Times zegt ze: ‘De altviool heeft een warm en lyrisch geluid dat lijkt op de menselijke stem. De klank heeft iets intiems, je kan hem bijna aanraken. Tales of Lost Times zit vol met jeugdherinneringen, zoals de rotsen aan de kust. Daarin vond mijn vader archeologische schatten die hij gebruikte voor zijn werk. Mijn beide ouders speelden viool, wat weer mijn drijfveer was voor de volks-muziekpassages in dit werk.’

Een andere, meer abstracte inspiratiebron is die van een ronde beweging van een as, constant in beweging. ‘Dat doet me denken aan het gevoel dat ik vaak heb wanneer ik iets achterlaat maar toch weer terugkeer. Ik doe dat om te constateren dat verschillende omstandigheden situaties veranderen: variatie en uitbreiding.’

Leyman werkt nauw samen met diverse ensembles en symfonieorkesten en was van 2012 tot 2015 artist in residence bij het Norrlandsoperan Symphony Orchestra. 

De kinderlijke en fantasierijke inleving van Robert Schumann weerklinkt in zijn bekende pianowerken Kinderszenen, opus 15 en Album für die Jugend, opus 68. Dat geldt ook voor de sprookjesachtige compositie Märchen-bilder, opus 113.

Schumann noemde het werk in zijn dagboek eerst altvioolverhalen en later sprookjesbeelden. Het kostte hem vier dagen om het vierdelige werk op papier te zetten. Hij heeft het opgedragen aan Wilhelm Joseph von Wasielewski (1822-1896), de concertmeester van de Städtischer Musikverein zu Düsseldorf waar Schumann van 1850 tot 1854 Musikdirektor was.

Diens echtgenote Clara Schumann begeleidde Wasielewski aan de piano op de première op 15 maart 1851, waarna de componist na afloop als commentaar gaf: ‘Het zijn maar “kinderstreken”, ze hebben niet veel om het lijf.’ 

Overigens schreef Schumann Märchenbilder niet in zijn gelukkigste periode. Zijn aanstelling als Städtischer Musikdirektor verliep moeizaam. Hij was een talentvol componist, maar leidinggeven kon hij niet. Het publiek bleef weg, de musici waren ontevreden en dat bezorgde Schumann paniekaanvallen. Hij leed al lange tijd aan depressies maar kreeg er ook nog gehoorhallucinaties bij waardoor hij – naar eigen zeggen – de engelen hoorde zingen. 

Hij sprong in februari 1854 van een brug in de Rijn bij Düsseldorf en werd gered door een Nederlandse schipper

De finale van Märchenbilder eindigt frivool met het gevoel van ‘ze leefden nog lang en gelukkig’, zoals dat hoort bij sprookjes. Voor Schumann liep dat echter anders. Die sprong in februari 1854 van een brug in de Rijn bij Düsseldorf en werd gered door een Nederlandse schipper. Hij verbleef de laatste twee jaar van zijn leven in een krankzinnigen-gesticht waar hij ondervoed en volledig in de war in 1865 stierf.

Benjamin Britten greep regelmatig terug naar muziek van eerdere Engelse componisten. In zijn compositie voor altviool en piano Lachrymae, Reflections on a Song of John Dowland gebruikte Britten liederen van de Engelse renaissancecomponist John Dowland (1563-1626).

Hij was een bekend componist van luitmuziek, maar ook van ayres: liederen met luitbegeleiding. Een van zijn populairste liederen is Flow, My Tears, oorspronkelijk een pavane voor luit met de titel Lachrimae, dat tranen betekent. Britten gebruikt Dowlands lied If My Complaints Could Passions Move als uitgangspunt voor zijn Lachrymae. Het thema klinkt in de langzame opening en later nog eens in een aantal variaties. Het beroemde Flow, My Tears is in de zesde variatie terug te horen.

Britten droeg het werk op aan de altviolist William Primrose (1904-1982), die hij in 1949 tijdens een tournee door de Verenigde Staten ontmoette. De componist was onder de indruk van zijn virtuoze spel en nodigde hem uit voor zijn festival in het Engelse Aldeburgh, dat hij in 1948 had opgericht. Tijdens de première in 1950 begeleidde hij Primrose zelf op de piano.

In zijn laatste levensjaar maakte Britten nog een bewerking voor altviool en strijkorkest.

De Songs of Travel van Ralph Vaughan Williams worden ook wel eens de Engelse Winterreise genoemd. In negen miniatuurtjes schetste Vaughan Williams het leven van een vagebond die de grootsheid van de natuur aanschouwt. Hij componeerde de liedcyclus tussen 1901 en 1904 op gedichten uit de bundel Songs of Travel and Other Verses van de schrijver en reiziger Robert Louis Stevenson (1850-1894).

In The Vagabond wandelt de hoofdpersoon door het overweldigende Schotse landschap, wat hem nooit vermoeit, maar juist energie geeft. Stevenson maakte het gedicht op muziek van het lied Mut uit Winterreise van Schubert, die voor zijn liedcyclus gedichten van de Duitse dichter Wilhelm Müller (1794–1827) had gebruikt.

Anders dan Stevenson toont Müller in zijn Mut een dolende reiziger aan het eind van een winterse reis. Hij voelt niets meer, maar omarmt zijn lot en vervolgt zijn reis.

Een paar jaar voor Winterreise schreef Schubert een werk voor een instrument dat maar kort bestaan heeft: de ‘Arpeggione’-sonate. De arpeggione, een soort kruising tussen een gitaar en cello, werd in 1824 uitgevonden door de Weense instrumentenbouwer Johann Georg Stauffer.

Maar voordat het werk klaar was, leek het instrument alweer vergeten

De arpeggione zag eruit als een gebogen gitaar, waarbij er op de snaren gestreken moest worden. Stauffer gaf Schubert nog datzelfde jaar de opdracht een compositie voor het instrument te maken. Maar voordat het werk klaar was, leek het instrument alweer vergeten. Het resulteerde wel in een sonate die nog altijd zeer geliefd is bij cellisten en altisten.