Rising Star Remy van Kesteren met Eric Vloeimans

Als je eenmaal de wonderlijke, geheimzinnige klankwereld van Federico Mompou hebt ontdekt kom je er moeilijk van los. Remy van Kesteren raakte in de ban van Mompou’s meesterwerk Música callada – een serie haiku-achtige pianominiaturen – en nam het als uitgangspunt voor dit programma. Een cruciale rol is daarin is weggelegd voor improvisatie, want Mompou’s even ‘kale’ als suggestieve muziek nodigt daartoe uit.
Binnen de twintigste-eeuwse muziek is Mompou een schaduwfiguur. Zijn muziek – voornamelijk korte pianostukken – verraadt hoe hij was: zwijgzaam, verlegen, soms kinderlijk direct, maar met een enorm sterke focus. Zoals veel Spaanse aspirant-musici voelde hij zich aangetrokken tot het Parijs van Fauré, Debussy en Ravel – maar toen hij daar eenmaal arriveerde, in 1911, had hij zijn muzikale stem al gevonden: zijn allereerste composities hebben al de verstilde expressie die zijn kenmerk werd. Récommençement, zo vatte hij zijn componeerstijl samen: ‘opnieuw beginnen’. Mompou zocht eenvoud, puurheid, de naakte essentie. Door de eeuwen heen was muziek dichtgeslibd, wijdlopig geworden, bezweken onder notenlawines van podiumvirtuozen. En daar wilde Mompou van af.
Door de jaren heen werd zijn expressie steeds geconcentreerder en spartaanser. Het ultieme resultaat van die fijnslijperij is Música callada, vernoemd naar dichtregels van de zestiende-eeuwse monnik Juan de la Cruz: ‘De zwijgende muziek, de klinkende eenzaamheid’. De achtentwintig miniaturen waren niet eens voor uitvoering of publicatie bestemd; Mompou schreef ze voor zichzelf, waardoor ze nog intiemer en ‘eerlijker’ overkomen. De spirituele lading is onmiskenbaar. Ook hoor je echo’s van Catalaanse volksmuziek en kinderliedjes. Zeer persoonlijk zijn de terugkerende klok-achtige akkoorden: de verre naklank van de geluiden die Mompou als kind in de klokkengieterij van zijn opa hoorde.
Remy van Kesteren ontdekte Mompou’s muziek toen hij in 2014 een ballet van Hans van Manen begeleidde – en werd getroffen door de ‘openheid’ ervan. ‘Mompou zegt enorm veel met zeer weinig noten,’ zegt Van Kesteren. ‘Daarin kan hij zich meten met de allergrootsten, ook al is hij relatief onbekend. In alle soberheid is Música callada enorm gevarieerd en sfeerrijk. Mompou laat veel over aan de verbeelding van de luisteraar, hij maakt veelvuldig gebruik van stiltes en “open eindes”. Juist door die kaalheid kun je er van alles mee doen, en niet alleen qua interpretatie. Sommige akkoorden geven zó duidelijk een bepaalde richting aan dat ik die wil inslaan, ook al staat er in de partituur iets anders. Dus besloot ik die stukken als uitgangspunt te nemen voor improvisaties. Mét Eric Vloeimans, want met hem wilde ik al langer samenwerken.’
Lang niet alle ‘klassieke’ muziek leent zich voor dit soort reanimatie; veel composities zijn zó volmaakt, of gewoon vol, dat retoucheren niet opportuun is. Música callada biedt er echter alle ruimte toe. Tevens componeerden Van Kesteren en Vloeimans zelf stukken met Mompou’s muziek als inspiratiebron. Van Kesteren: ‘Voor mij was improvisatie nieuw, dus een jaar voorbereidingstijd was voor dit programma noodzakelijk. Eric is gewend te improviseren; in zijn compositie daagt hij mij daarmee uit. Omgekeerd onderwerp ik hem in míjn stuk aan hele passages vol uitgeschreven noten, zo zoeken we voortdurend elkaars grenzen op. Met Música callada als ruggengraat, inderdaad. We trekken wijde lussen, maar komen wel steeds weer bij Mompou’s klankwereld uit. Die leent zich trouwens uitstekend voor harp. Die kan zelfs nog nuances toevoegen aan de tamelijk gefixeerde klank van een piano: je kunt met je nagels spelen of met je vingertoppen, tonen langer door laten klinken, of de gekste boventoon-effecten realiseren.’

Componist/violist/bandleider Oene van Geel kreeg voor dit project een compositieopdracht omdat hij, aldus Van Kesteren, een universeel musicus is: ‘Hij beweegt zich op het overlappende gebied van klassiek, jazz en improvisatie. En hij schrijft spannende muziek.’
Van Geel is altijd vertrouwd met de musici voor wie hij componeert (‘en als ik ze niet ken ga ik ze wel ontmoeten’) zodat hij de eigenaardigheden van hun spel in de muziek kan benutten. Met Vloeimans had hij al diverse malen gewerkt, met Van Kesteren nog niet. ‘Maar toen ik hem hoorde vielen mij meteen zijn kracht en virtuositeit op. Hij behoort tot een nieuwe generatie harpisten die het instrument flink op hun lazer kunnen geven, naast het subtiele spel dat het publiek er meestal mee associeert.’
Wél had Van Geel eerder voor harp gecomponeerd. ‘Toen zat ik aan de grens van wat nog mogelijk is. Ik denk dat dit echt een idiomatisch harpstuk is. Remy begint solo en pakt heftig uit; als hij is uitgeraasd neemt de trompet het over en kan Remy naar believen mee-improviseren. Daarna pakken ze samen de uitgecomponeerde lijn weer op. Het voordeel van zo’n improvisatie-episode is dat de muziek elke avond totaal anders klinkt, ook al is driekwart van het stuk vastgelegd.’
Op een bepaalde stijl is Van Geel nooit te betrappen, tot zijn genoegen. ‘In mijn muziekverzameling zit Bach, Indiase muziek, alle uitwassen van jazz, hedendaags gecomponeerd. Een veelvraat, inderdaad. Volgens mij valt alles wat je in je ontwikkeling tegenkomt vroeg of laat op zijn plek. Remy liet me kennismaken met Mompou; in het middendeel heb ik aansluiting bij diens muziek gezocht. Dat serene vormt een mooi contrast met het vuurwerk elders in dit stuk.’

Michiel Cleij