Rising star Cathy Krier

Tekst: Anneloes Brand

Alban Berg studeerde vanaf oktober 1904 eerst muziektheorie, harmonie en contrapunt bij Arnold Schönberg, voordat hij in 1907 compositielessen kreeg. Onder Bergs eerste composities bevonden zich liederen en een aantal schetsen voor een pianosonate. Deze leidden tot zijn eerste belangrijke werk, de Pianosonate, opus 1 voltooid in 1908 en voor het eerst uitgevoerd door Etta Werndorff op 24 april 1911 in Wenen. 

De jonge componist liet het werk op eigen kosten in 1910 uitgeven, opgedragen aan ‘Meine Helene’: zangeres Helene Nahowski, met wie hij een jaar later zou trouwen.

Het was eigenlijk de bedoeling een sonate in drie delen te schrijven, maar toen Bergs inspiratie op was en Schönberg oordeelde ‘Dan heb je blijkbaar alles gezegd wat er te zeggen viel’, hield de jonge componist het bij één deel, Mässig bewegt.

Berg omarmde Schönbergs compositiemethode, waarbij alle ontwikkeling en variatie in de muziek voortkomen uit één eenvoudig motief of idee: de hele pianosonate is gebaseerd op (de kwartsprongen in) de openingsfrase. Berg gaat harmonisch gezien aardig aan de wandel, waardoor de sonate een zekere spanning en rusteloosheid over zich heeft. Dit wordt nog versterkt door contrasten in dynamiek en sfeer. Uiteindelijk keert de componist terug naar het tonale begin en eindigt het werk vredig.

De pianocyclus Op een overgroeid pad herinnert soms aan Schumann en Grieg, maar is wel degelijk geschreven in Leoš Janáčeks unieke stijl. De ritmes en melodieën zijn onregelmatig – zoals in de Moravische volksmuziek waar de componist zich uitvoerig mee bezighield en in de Tsjechische taal – en het veelvuldige gebruik van tremolo’s doet denken aan het cimbalom.

De pianocyclus bestaat uit twee boeken. Janáček schreef vijf van de stukken rond 1900, voor harmonium. Hij voltooide de eerste set van tien werken, nu voor piano, in 1908 en gaf de delen toen ook titels. Het duurde nog tot 1911 totdat ook de tweede set, vijf pianominiaturen zonder titel, was voltooid.

In Op een overgroeid pad kijkt Janáček terug op zijn leven, waarin er gelukkige momenten waren, maar ook verdriet en pijn vanwege de ziekte en uiteindelijke dood van zijn geliefde dochter Olga en eerder al de dood van zijn zoon Vladimir. Terugkijken is als struinen over een overgroeid pad: sommige dingen vervagen, andere momenten herinner je je als de dag van gisteren. Het levert intieme, melancholieke muziek op.

Dit seizoen is het voor het eerst dat de European Concert Hall Organisation (ECHO) speciaal voor iedere Rising Star een nieuw werk laat componeren. De overkoepelende concertzalenorganisatie toont daarmee inzet voor de moderne-muziekontwikkeling in Europa (en daarbuiten), geeft het publiek de gelegenheid kennis te nemen van nieuwe stijlen én biedt de Rising Star een extra opwindende ervaring bovenop de mogelijkheid op te treden in de voornaamste Europese zalen.

De Philharmonie Luxembourg, de concertzaal die ­Cathy Krier voor de Rising Stars-­serie voordroeg, koos in overleg met de jonge pianiste voor Wolfgang Rihm. De gerenommeerde Duitse componist schreef tot dusver niet heel veel voor piano solo, maar wat hij had gecomponeerd sprak de Luxemburgse pianiste en programmeurs aan. Uiteindelijk besloot Rihm, na beluistering van Cathy Kriers eerste cd, niet meer te aarzelen en een werk voor ‘de overweldigende jongedame’ te schrijven, zoals hij zelf zei. Zo zag in 2014-15 de Toccata capricciosa het licht.

Op het verzoek om alvast een tipje van de sluier op te lichten over zijn nieuwe werk, schreef Wolfgang Rihm: ‘Zu der Toccata capricciosa habe ich keinen Text verfasst. Wozu auch?, der Titel sagt ja schon, warum es sich handelt – ein rasches, virtuoses, kapriziöses Klavierstück. Keine dunkle Sache. Oder? Vielleicht doch?’ Cathy Krier bezorgde het werk op 26 januari jongstleden zijn wereldpremière in de Philharmonie in Luxemburg; vanavond is de Nederlandse première.

Franz Schubert componeerde zijn Fantasie in C groot, D 760 in november 1822 voor Karl Emanuel von Liebenberg de Zsittin, een welgestelde leerling van componist/pianist Johann Nepomuk Hummel. Het verhaal gaat dat Schubert de veeleisende compositie zelf niet eens kon uitvoeren en na tevergeefse pogingen gefrustreerd uitriep: ‘De duivel mag het spelen, want ik kan het niet!’ En jawel, de toenmalige pianoduivel – Franz Liszt – speelde het en vond het een geweldige compositie. Schubert liet het werk in 1823 uitgeven als zijn opus 15 en droeg het aan Von Liebenberg op.

Alhoewel de Fantasie in C groot uit vier verschillende gedeelten bestaat is het niet geheel juist om van ‘delen’ te spreken: het was Schuberts bedoeling dat het werk een ononderbroken geheel is. Deze fantasie wordt ook wel de ‘Wanderer-Fantasie’ genoemd, al is de bijnaam niet van Schubert zelf maar van een uitgever. De componist citeerde zijn lied Der Wanderer, D 489 in het Adagio en gebruikte het thema in aangepaste vorm ook in de andere drie gedeelten. Sterker nog, dit transformeren van thematisch materiaal is een van de belangrijkste bouwstenen van de compositie; het ritmische motief ‘lang-kort-kort’, waar de fantasie mee begint, vormt de basis voor het hele werk.