Rick Stotijn centraal in Kamermuziek op Zondagmiddag

Ernő Dohnányi – beter bekend onder zijn verduitste naam, Ernst von Dohnányi – was van groot belang voor het Hongaarse ­muziekleven van voor de Tweede Wereldoorlog. Hij was een van de meesterpianisten van zijn tijd en ondernam niet alleen tournees in Europa, Rusland, de Verenigde Staten en Zuid-Amerika, maar gaf in Hongarije ook vele concerten als solist en kamermusicus. Na zijn vroege docentenjaren aan de Hochschule Berlin gaf hij les aan de Muziekacademie in Boedapest en werd er later directeur. Hij was vijfentwintig jaar lang chef-dirigent van het Boedapest Filharmonisch Orkest en leidde een tijdlang de muziek­afdeling van de Hongaarse radio. Als componist creëerde hij een aanzienlijk oeuvre, waarbinnen kamermuziek een speciale plaats innam. Anders dan zijn jongere landgenoten Béla Bartók en Zoltán Kodály werd hij ­nagenoeg niet beïnvloed door Hongaarse volksmuziek en bleef hij trouw aan de ­laatromantische stijl van componisten als Johannes Brahms – niet voor niets een bewonderaar van de jonge Dohnányi. De ­Sere­nade in C groot voor strijktrio opent traditioneel met een geanimeerde mars en met zowaar een vleugje couleur locale. De daaropvolgende Romanza valt vooral op door de gitaarachtige pizzicatobegeleiding van de lyrische melodie. Een stekelig fugato verleent het Scherzo een modernere sfeer. Een melancholieke hymne levert het basismateriaal voor het thema met (vijf) variaties. In de energieke Rondo-Finale wordt de openingsmars geciteerd.

Luciano Berio was een leidende figuur in de muzikale avant-garde van de tweede helft van de twintigste eeuw. De Italiaanse componist beperkte zich bepaald niet tot één stroming: hij hield zich bezig met serialisme, pionierde met elektronische muziek, zocht de grenzen van muziek en klank op, en maakte collagewerken. In 1989 kreeg Berio van de gerenommeerde Italiaanse bassist Franco Petracchi het verzoek een verplicht opdrachtwerk voor contrabas solo te leveren voor het Internationaal Concours ‘Giovanni Bottesini’ in Parma. De componist nam het derde deel, ‘Yossi (Pecker)’, van zijn Duetti voor twee violen als uitgangspunt en vervaardigde met Psy een prima concourswerk: een waarmee zowel de technische als de expressieve vaardigheden van de kandidaten konden worden getest. Het slechts twee minuten lange energieke werk lijkt te spelen met barokke motieven, maar is vooral modern van klank.

Bohuslav Martinů geldt samen met Leoš Janáček als de belangrijkste Tsjechische componist van de twintigste eeuw. Hij was een wonderkind op de viool, maar koos voor componeren. Zijn pad ging niet over rozen: hij werd van het Praags Conservatorium afgestuurd (maar hernam zijn studie jaren later), leidde een arm artiestenleven in Parijs totdat zijn werken er in de jaren dertig geliefd raakten, en zag zich aan het begin van de Tweede Wereldoorlog genoodzaakt naar Amerika te vluchten. Een akelig ongeluk (hij raakte ernstig gewond bij de val van een balkon) en de overgang naar het communisme in Tsjechië maakten het hem onmogelijk er na de oorlog terug te keren, maar hij verruilde Amerika uiteindelijk diverse malen voor Europese bestemmingen. Heimwee naar zijn vaderland én alle invloeden van zijn bereisde leven resulteerden in een unieke muzikale taal.

Zijn ongeval in 1946 belette Martinů aan grote composities te werken, daarom wordt 1947 ook wel zijn ‘kamermuziekjaar’ genoemd. De directe aanleiding voor zijn Eerste duo voor viool en altviool, ‘Madrigalen’ vormde een uitvoering van Mozart-duetten door broer en zus Joseph en Lillian Fuchs. Het werk is echter duidelijker geïnspireerd door Tsjechische muziek en Martinů’s fascinatie voor het Engelse madrigaal. Het bestaat uit een gedreven openingsdeel, een mysterieus, kleurrijk langzaam deel en een drukke ‘barokke’ finale. Joseph en Lillian Fuchs brachten de ‘Madrigalen’ op 22 december 1947 in New York in première.

Emil Tabakov begon zijn muzikale carrière als contrabassist, maar richtte zich daarna op dirigeren en componeren. Als dirigent bekleedde hij vaste posities in thuisland Bulgarije, Rusland, Servië en Turkije en trad hij wereldwijd bij andere orkesten op. Tabakov schreef tot dusver acht symfonieën, diverse concerten en andere orkestwerken, koorwerken, balletten, kamermuziek en solowerken. Zijn muziek staat bekend als kleurrijk, boeiend en contrastrijk. Nu eens bezield en meditatief, dan weer ritmisch gedreven en virtuoos. In 2005 componeerde Tabakov zijn Sonate voor altviool en contrabas, die in hetzelfde jaar werd gepubliceerd door Musica Publishing House in Sofia. Het is een eigentijds werk waarin de verschillende mogelijkheden en klankkleuren van de strijkinstrumenten worden verkend. Wie anders dan een contrabassist had het kunnen schrijven?

Nadat Ludwig van Beethoven in 1792 van Bonn naar Wenen was verhuisd, probeerde de jonge pianist/componist voet aan de grond te krijgen in dit culturele mekka. Het was niet zo gemakkelijk om van de schaduw van Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart af te komen. De jongeman uit Bonn maakte eerst indruk als virtuoos pianist in de aristocratische salons, waar hij zijn eigen werken speelde en improviseerde. Het leverde hem de broodnodige vriendschap en vrijgevigheid van adellijke beschermheren op. Graaf Johann Georg von Browne, een Russische legerofficier van Ierse afkomst, gestationeerd in Wenen, was een van hen. Samen met zijn vrouw, een Duitse barones, beloonde hij Beethoven rijkelijk wanneer de componist een opus aan een van hen opdroeg. In 1798 publiceerde de Weense uitgever Johann Traeg de Strijktrio’s, opus 9, met een bloemrijke dankbetuiging van Beethoven aan de graaf, die hij de ‘Mecenas van mijn Muze’ noemde. Volgens een anekdote kreeg de componist als dank nota bene een paard van het grafelijk paar. De bedrijvige componist vergat dit prompt, waarna zijn bediende het dier verhuurde en de buit opstreek.

De drie trio’s van opus 9, waarvan het Strijktrio in D groot het tweede is, vormden een mijlpaal voor de jonge componist. Beethovens zorgvuldige behandeling van registers, contrapunt, inventieve omwisseling van de rollen van de instrumenten, structurele vernieuwingen en melodische en harmonische rijkdom zijn buitengewoon. De vioolmelodie van het Allegretto dat het Strijktrio in D groot opent is opvallend lyrisch van karakter, maar plotselinge stops en drukke begeleiding zorgen voor onrust. Het vloeiende tweede deel is als een esoterische dans. Het levendige Menuetto lijkt vooruit te wijzen naar het spoedig in zwang rakende Scherzo. En in het Rondo krijgt de cello een belangrijke rol toebedeeld, maar uiteindelijk eist de viool toch de aandacht op.

Anneloes Brand