Renée Fleming zingt Schumann en Richard Strauss

Tekst: Henriette Sanders

Adelbert von Chamisso laat in de gedichten­cyclus Frauenliebe und -leben uit 1830 een bijzondere vrouw aan het woord, die sterk is door haar liefde voor haar echtgenoot. In het eerste lied, Seit ich ihn gesehen, beschrijft zij het zien van haar aanbedene alsof zij in de zon gekeken heeft. Het lied staat in een sarabande-ritme, zoals zo veel liederen waarin met een soort pas op de plaats iets kosmisch aanschouwd wordt.

Na het jubelende Er, der Herrlichste von allen lijkt het wat vreemd dat Ich kann’s nicht fassen – het lied waarin zij niet kan geloven dat zij zijn uitverkorene is – in mineur staat. Het sterke affect van mineur brengt de aan de dood grenzende droomstemming tot uitdrukking. Het lied eindigt met een verrassende wending naar majeur.

Zowel in Du Ring an meinem Finger en in de bruidsmars Helft mir, ihr Schwestern klinken de akkoordherhalingsfiguren uit Er, der Herrlichste von allen, wanneer de ‘ik’ over haar toewijding aan de geliefde zingt. In een langzaam tempo verschijnen ze ook in het contemplatieve Süsser Freund, wanneer zij op het punt staat haar man te vertellen dat zij zwanger is.

In het vrolijke An meinem Herzen, an meiner Brust beschouwt zij de moederliefde als een privilege van de vrouw. Het is heel uitzonderlijk dat er in dit lyrische gedicht gewag van gemaakt wordt dat de vrouw haar kind zoogt. Nun hast du mir den ersten Schmerz getan is recitativisch gezet. Als reactie op de dood van haar echtgenoot trekt de vrouw zich terug in haar eigen wereld van herinnering; in het naspel herleeft het eerste lied van de cyclus.

Tekst: Aad van der Ven

Een half dozijn liederen had Rachmaninoff in een lade opgeborgen toen hij, 17 jaar oud, de tijd rijp achtte om met een nieuwe bundel een uitgever op te zoeken. Hij had toen al een pianoconcert en enkele pianostukken op zijn naam staan.

V molchan’i nochi taynoy (‘In de stilte van de geheime nacht’) en Ne poy, krasavitsa, pri mne (‘Zing niet voor mij, mooi meisje’) maken deel uit van dit zestal liederen op gedichten van Poesjkin, Tolstoj en enkele minder bekende auteurs. Opmerkelijk in het laatstgenoemde lied is de oriëntaalse kleur à la Borodin (Vorst Igor) dankzij de sierlijke melodische guirlandes.

Het aandeel van de piano hier en in Rechnaya lileya (‘De waterlelie’; vrij naar Heinrich Heine) heeft nog niet de weelderigheid die Rachmaninoffs latere begeleidingen zo individueel zou maken. Zijn superioriteit als pianist komt wel naar voren in de meeslepende klavierpartij van Vesenniye vodï (‘Lentebeekjes’), dat drie jaar later ontstond.

De zanger(es) wordt hier omgeven door een stroom van extatische klanken wanneer de natuur bij de eerste tekenen van de lente weer tot leven komt. Waarschijnlijk kwam niet eerder een pianist met zoveel woest temperament de liedkunst binnenstormen. Dat de donkere kant van het leven in Rachmaninoffs muziek bleef domineren blijkt onder meer uit de overigens zeer gevarieerde cyclus opus 21, met hier Sumerki (‘Schemering’) als voorbeeld.

Tekst: Joke Dame

Henri Dutilleux was al over de negentig toen hij viel voor de stem van de Amerikaanse sopraan Renée Fleming en een liedcyclus voor haar schreef: Le temps l’horloge. Aanvankelijk bestond de cyclus (voor sopraan en orkest of piano) uit drie liederen, op teksten van Jean Tardieu (1 en 2) en Robert Desnos (3), die met elkaar verbonden waren door de notie ‘space-time’, het natuurkundig concept dat ruimte en tijd opvat als een continuüm.

Het eerste lied, Le temps l’horloge, speelt met het idee van waarneembare tijd – zoals bij een staand uurwerk met zijn kettingen en tandwielen – tegenover onzichtbare tijd, die ‘geluidloos in ons verstrijkt als een dief in de nacht’. In het tweede lied, Le masque, wordt het surrealistische droombeeld opgeroepen van een enorm masker in de woestijn. Het mistroostige derde lied, Dernier poème, is een ontroerend lamento.

Later voegde de componist een vierde lied toe, voorafgegaan door een instrumentaal tussenspel, Interlude, dat een radicale stemmingswisseling voorbereidt. Want het vierde lied, op tekst van Charles Baudelaires prozagedicht ‘Enivrez-vous’, besluit de cyclus met de uitdagende aansporing om goed dronken te worden, en te blijven, als je tenminste niet de slaaf wilt zijn van de terneerdrukkende tijd. Dronken dus, ‘aan wijn, aan poëzie of aan deugdzaamheid, net wat je wilt’.

Tekst: Aad van der Ven

‘Eigenlijk houd ik het meest van mijn liederen’, zei naar verluidt de oude Richard Strauss ooit tegen de bariton Hans Hotter. Toch besloot de gevierde componist rond 1906 de liedkunst de rug toe te keren om zich op opera te kunnen concentreren.

Al kan dat ook te maken hebben gehad met de beslissing van zijn vrouw, zangeres Pauline de Ahna, om toentertijd haar carrière te beëindigen. Met haar had Strauss als pianist op talloze podia zijn liederen ten gehore gebracht. Twaalf jaar en drie opera’s verder verschenen toch weer enkele liederen van zijn hand. Hij liet er in totaal ruim tweehonderd na, deels voorzien van een orkestbegeleiding.

Das Bächlein uit 1933 behoort tot zijn minder bekende liederen. Misschien ook doordat het, ondanks de genoeglijk kabbelende muziek, een donkere bladzijde in het leven van de componist vertegenwoordigt. Al dan niet op eigen initiatief – de lezingen lopen uiteen – werd Strauss in datzelfde jaar 1933 benoemd tot voorzitter van de Reichsmusikkammer. Het lied, met zijn frisse, ongecompliceerde muziek, is opgedragen aan ‘Herrn Reichsminister Dr. Joseph Goebbels’.

Ronduit pijnlijk in dit verband is het slot van de aan Goethe toegeschreven tekst: ‘Der mich gerufen aus dem Stein der, denk ich, wird mein Führer sein’, waarbij de woorden ‘mein Führer’ twee maal herhaald worden. Overigens stond de componist zijn plaats als voorzitter weer snel af. Bekend is dat hij gruwde van de maatregelen tegen joodse kunstenaars.

Als dertigjarige schreef Strauss de vier liederen opus 27 bij wijze van huwelijksgeschenk voor Pauline. De tekst van Ruhe, meine Seele is van Karl Henckell, een radicale socialist, ook de auteur van Liebeshymnus (1896). Van ­Henckells politieke ideeën valt niets te merken in diens liefdespoëzie. In Ruhe, meine Seele zweeft de stem vrij boven de hoofdzakelijk statische begeleiding, die soms een sombere ondertoon heeft.

In 1885 schreef de 21-jarige componist enkele liederen die hij – voor het eerst – goed genoeg achtte om te publiceren. Van het achttal, waarvoor Strauss gedichten koos van Hermann von Gilm, een literator uit Tirol, is Allerseelen het bekendst geworden. We zouden hier van een liefdeslied kunnen spreken als de opgeroepen beelden niet gepaard gingen met verwijzingen naar grafbloemen en een kerkhof.

Meinem Kinde is een wiegelied, in 1897 ontstaan toen Pauline het leven schonk aan zoon Franz Alexander (voor intimi Bubi). Dit is Strauss’ enige lied op een gedicht van ­Gustav Falke, die net als Henckell tot een groep linkse kunstenaars behoorde. De soepele vocale lijnen lopen vooruit op de sentimenten van de Marschallin in de twaalf jaar later ontstane opera Der Rosenkavalier.

Die heiligen drei Könige aus Morgenland is een van Strauss’ weinige liederen met een religieus onderwerp. Eerst ontstond een versie met orkest, korte tijd later met pianobegeleiding. De componist laat de drie koningen langzaam naderbij komen. Zelfs het schreien van het pasgeboren kind – overigens duidelijker te horen in de schrille klanken van de orkestversie – wordt ons niet onthouden. Een jaar later zou Bubi een plaats krijgen in de omvangrijke Symphonia Domestica, een muzikale impressie van het huishouden van het gezin Strauss.