Renée Fleming en Evgeny Kissin: Schubert, Liszt, Rachmaninoff en Duparc

De honderden liederen die Schubert in zijn korte leven heeft geschreven zijn bijzonder divers, wat ook blijkt uit de kleine selectie die Fleming en Kissin ten gehore brengen. Die Vögel is een onbezorgde miniatuur: terwijl de vogels in de tekst het aardse geploeter van mensen met de nodige minachting bezien, toont Schubert ons hoe de mens hun lichtvoetigheid in de kunst wél kan benaderen.

Geconcentreerd luisteren is een must, want de magie is soms voorbij voor je het weet.

De andere drie liederen zijn veel emotioneler van karakter. Suleika, op een gedicht uit Goethes West-­Östliche Divan (maar vermoedelijk geschreven door zijn vriendin en inspiratiebron Marianne von Willemer), heeft een constante beweging in de begeleiding die zowel de Oostenwind als Suleika’s verlangen naar haar geliefde symboliseert; en als die wind in de laatste strofe tot stilstand komt, blijft alleen het gemis nog over.

De pijn van de liefde is ook het thema van het door en door droevige Nur wer die Sehnsucht kennt (gezongen door het raadselachtige meisje Mignon in Goethes Wilhelm Meister-­romans), terwijl het geagiteerde Rast­lose Liebe de zaken vanuit een andere perspectief bekijkt: liever gewoon lijden dan al dat complexe gesmacht.

Het liederenoeuvre van Franz Liszt is door Alan Walker wel gekarakteriseerd als de ‘ontbrekende schakel tussen Schumann en Wolf’; in dit recital functioneert hij even gemakkelijk als schakel tussen Schubert, Duparc en Rachmaninoff. Twee van de liederen van Liszt op dit programma zijn op teksten van Goethe. Met zijn keuze voor deze teksten begaf hij zich welbewust op het terrein van Schubert, die dezelfde gedichten eveneens op muziek had gezet.

Ook op het gebied van harmonie, zoals de wisselingen van majeur en mineur die de tekst van Freudvoll und leidvoll illustreren, was Liszt schatplichtig aan zijn Weense voorganger. Hij voerde diens vernieuwingen wel een stuk verder door. Zijn voorliefde voor harmonisch experiment komt nadrukkelijk naar voren in Über allen Gipfeln ist Ruh: vrijwel elk akkoord is daar weer een nieuwe wending, wat deze verstilde zetting niet alleen bijzonder expressief maakt, maar ook een uitdaging voor de zangeres, die het harmonische fundament voortdurend onder zich voelt verschuiven.

De kosmopoliet Liszt liet zich overigens niet door de Duitse traditie beperken en componeerde onder andere ook in het Frans. Zijn zettingen van Victor Hugo ademen een andere sfeer, met een warmte en sprankelende begeleiding om deze liefdespoëzie tot leven te wekken.

De liederen van Rachmaninoff hebben een onmiskenbaar eigen stijl en betoverende klankwereld. In Siren’ (Seringen) is de sfeer sereen, vredig, onverstoorbaar bijna; het diepe ongeluk van de hoofdpersoon, wier liefde voor seringen als haar enige troost geldt, breekt slechts op twee momenten door, terloops, maar met een onuitwisbare indruk.

Son (Een droom), een ode aan de magische wereld van de slaap, heeft een vergelijkbaar verstilde sfeer en concentreert zich zoals wel meer liederen van Rachmaninoff volledig op dat ene moment van onpeilbare schoonheid, in dit geval halverwege de tweede strofe, dat de zwaartekracht even lijkt op te heffen.

De bijzonder zelfkritische Duparc, die vanwege een slopende ziekte het componeren voor zijn veertigste levensjaar moest opgeven, heeft maar een klein oeuvre nagelaten. Niettemin wist deze student van César Franck het genre van de Franse ­mélodie met zijn zeventien bewaard gebleven liederen een nieuwe impuls te geven. Niet zelden wijst men daarbij op de invloed van Richard Wagner. ­Duparcs Extase is wel beschreven als ‘een van de beste stukken Tristan die niet door Wagner geschreven is’.

Bij Duparc, net als bij Goethe, is de liefde tegelijkertijd een kwelling, een zegen en onze diepste drijfveer

Het verband is inderdaad snel gelegd: de muziek kent een harmonische rijkdom, en geheel in lijn met Tristan und Isolde wordt de morbide beeldspraak in de tekst gekoppeld aan sensueel genot. Dit doet niets af aan de eigenheid en originaliteit van Duparcs werk. Le manoir de Rosamonde tot slot, is een van zijn meer dramatische liederen, waarin de vruchteloze zoektocht naar de ware liefde wordt vervloekt. Zo is bij Duparc, net als bij Goethe, de liefde tegelijkertijd een kwelling, een zegen en onze diepste drijfveer.