Ravels Pianoconcert in G door Alexandre Tharaud

De Poolse Grażyna Bacewicz had een imposante dubbelcarrière. Ze studeerde in 1932 aan het conservatorium van Warschau af als componiste en violiste, waarna ze in Parijs doorstudeerde bij twee befaamde docenten: Nadia Boulanger (compositie) en Carl Flesch (viool). Als componist was ze uiterst productief. Tijdens de Tweede Wereldoorlog organiseerde ze in het geheim concerten; toen ze met haar familie in een vluchtelingenkamp terechtkwam bleef ze doorcomponeren.

In die omstandigheden ontstond de energieke Ouverture, een baken van optimisme en levenslust. De vorm en instrumentatie vertonen verwantschap met het neoclassicisme dat Bacewicz in Parijs had leren kennen, zij het met een heel eigen karakter. De veeleisende strijkerspartijen verraden haar ervaring als violiste. De Ouverture opent met een wervelende, ritmische introductie, waarin krachtige koperaccenten en strakke strijkersritmes direct de toon zetten. Dit wordt al snel gevolgd door een sterk contrasterend middendeel, waarin lyrische melodische lijnen een moment van reflectie bieden voordat de muziek weer aan kracht wint. Het energieke motorische ritme blijft vervolgens de muziek voortstuwen naar een uitbundige afsluiting.

Na een auto-ongeluk in 1954 zou Bacewicz zich geheel wijden aan het componeren. Na haar dood bleef haar muziek in Polen nog regelmatig op de concertprogramma’s verschijnen, maar buiten haar geboorteland raakte ze in de vergetelheid.

Een opmerkelijke visie had ­Maurice Ravel op het piano­concert. ‘Men zegt van sommige grote klassieke concerten dat ze niet ‘voor’ de piano zijn geschreven, maar ‘tegen’ de piano. Zo zie ik dat ook. Ik had dit concert oorspronkelijk ‘Divertissement’ willen noemen.’ Met ‘dit concert’ bedoelde hij zijn juist voltooide Piano­concert in G groot. ‘De muziek van een soloconcert moet, in mijn ogen, luchthartig en briljant zijn, en niet streven naar diepzinnigheid en dramatische effecten.’ En zo geschiedde.

Vanaf de energieke zweepslag in de eerste maat rent het er vandoor, vrolijk, licht, dartel en energiek als een kind. Luchthartigheid troef. ‘Het geeft de impressie van buitengewone jeugd,’ schreef een criticus. 

De concerten van Wolfgang Amadeus Mozart en Camille Saint-Saëns, die nooit zwaar op de hand zijn, stonden model. Het beroemde langzame deel, Adagio molto – ‘simpele’ langzame w­alsfiguur in de linkerhand, bijna niets in de rechter, maar met een suggestie van de hemel op aarde – werd zelfs direct geconcipieerd naar het Adagio uit Mozarts Klarinetconcert, KV 622. Ravel zei dat hij in zijn Pianoconcert in G groot ‘zichzelf het meest volledig had uitgedrukt’. Als de perfectionist die hij was deed hij er bijzonder lang over (drie jaar) omdat hij ‘niet met de uitputting [had] gerekend die mij plotseling overviel’, waarmee hij doelde op afschuwelijke pijnen, problemen met de doorbloeding van de hersenen en neurasthenie. Dit pianoconcert zou Ravels een-na-laatste werk zijn.

Johannes Brahms schrijft zijn Tweede symfonie in D groot in vier maanden tijd. Dat is een adembenemend tempo, zeker voor een componist die over zijn Eerste zo’n vijftien jaar heeft gedaan. De Tweede ontstaat tijdens de zorgeloze werkvakantie van 1877 in Pörtschach am Wörtersee, in het zonnige zuiden van Oostenrijk. Niettegenstaande Brahms’ chagrijn over vergelijkingen tussen zijn Tweede symfonie en Beethovens Zesde, ‘Pastorale’, is het Karinthische natuurschoon er duidelijk in hoorbaar.

Dat weet de componist ook, maar Brahms zou Brahms niet zijn als hij zijn uitgever niet sardonisch vertelde dat hij ‘nog nooit zoiets melancholieks’ had geschreven: de partituur moest ‘met een zwart randje’ worden gedrukt. 

Het werk opent met een Allegro non troppo in driekwartsmaat. Maar dit is geen wals: Brahms’ ruime gebruik van ritmische accentverschuivingen maakt het stuk volkomen ondansbaar – en des te interessanter. Het openings­motief van drie noten levert de grondstof voor het merendeel van de symfonie. Brahms draait ze op alle mogelijke manieren om, en verkort of verlengt ze naar believen. Het Adagio non troppo is het langste langzame deel van Brahms’ vier symfonieën, en hij heeft er een zwak voor. In een brief aan Clara Schumann beschrijft hij, ditmaal zonder ironie, hoe ‘elegisch’ zijn nieuwe symfonie is. Daarbij denkt hij ongetwijfeld vooral aan dit traag meanderende deel met zijn klaaglijke blazerspartijen. Alle peinzen verdwijnt op slag in de zonnige lichtheid van het Allegretto grazioso, waar Brahms laat horen hoeveel hij kan met minimaal materiaal. Veel meer dan het eerste wijsje, zelf al een verre variant op de opening van het eerste deel, heeft hij niet nodig. Effectief gebruik van veranderingen in ritme, tempo en toonsoort volstaat. Brahms sluit af met een swingende finale, Allegro con spirito. Als er ergens een aanwijsbare verwantschap is met Beethovens ‘Pastorale’, dan is het hier: op ongeveer een derde imiteren fluiten en hobo’s duidelijk zingende vogels. Uiteindelijk zetten schetterende koperblazers een tr­iomfantelijke punt achter deze hier en daar misschien elegische, maar uiteindelijk toch zomerse symfonie.