Ravels Boléro door het Koninklijk Concertgebouworkest

Direct na de Eerste Wereldoorlog vertaalde de hoop op een nieuwe wereld zich in een nieuwe architectuur met socialistische uitgangspunten. In Barcelona realiseerde Antoni Gaudí zijn gebouwen en parken met organische, afgeronde vormen en art nouveau-trekjes.

Het zijn kenmerken die we ook vinden bij de woningcomplexen van de Amsterdamse School, gebouwd om betere woonomstandigheden te bieden aan de arbeidersbevolking. Ontwaakt, verworpenen der aarde! De Dageraad is niet toevallig de naam van een woningcomplex en pronkstuk van de Amsterdamse School. De Nederlandse componist Christiaan Richter laat zich in zijn opdrachtwerk Wendingen inspireren door de Amsterdamse School.

Zowel Alborada del gracioso van Maurice Ravel als Sol van de Catalaan Blai Soler evoceren een Spaans getinte zonsopkomst. Een spiritueel ontwaken klinkt aan het eind van George Benjamins Dream of the Song, met poëzie uit het Spanje van de elfde eeuw en de vroege twintigste eeuw.

Maurice Ravel groeide op in Frankrijk maar was geboren in Baskenland uit een Zwitserse vader en een Baskische moeder. Hij koesterde vooral het erfgoed van moederszijde, getuige zijn vele Spaans getinte composities. Rond 1900 sloot hij zich in Parijs aan bij ‘Les Apaches’, een groep van kunstenaars, musici en schrijvers waartoe ook Manuel de Falla behoorde. Het Parijse fin-de-sciècle vormde een bloeiende voedingsbodem voor nieuwe kunststromingen als het impressionisme in muziek en schilderkunst en art nouveau in de architectuur.

In 1904 begon Ravel aan zijn vijfdelige pianocylcus Miroirs waarin hij evenzovele vrienden portretteerde. Het vierde deel, Alborada del gracioso (‘Het ochtendlied van de nar’) is opgedragen aan de Grieks-Franse muziekcriticus Michel--Dimitri Calvocoressi, een van zijn mede-Apachen. De titel zou een speelse verwijzing zijn naar de vaak narrige recensies die Calvocoressi de ochtend na een concert neerpende. 

Alborada del gracioso is een technisch zeer uitdagend stuk, dat opent met felle Spaanse ritmes en melodieën. Na enkele minuten slaat de sfeer om en volgt een meer bespiegelende passage. In Ravels orkestbewerking, die in 1919 in première ging, roepen pittige blazers, tamboerijn en castagnetten de sfeer op van een schuimend flamencofeest. De fagot speelt een schitterend weemoedige solo in het middendeel, waarna het orkest gaandeweg terugkeert naar de onstuimige sferen van het begin.

Christiaan Richter studeerde compositie bij Martijn Padding aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en volgde daarnaast pianolessen bij onder anderen Ton Hartsuiker. Naast kamermuziek   

schreef hij grootschaliger werken als Infraconscious voor koor, orgel en orkest (2012) en We Get Requests voor ensemble (2015). Met Wendingen maakt hij zijn debuut bij het Koninklijk Concertgebouworkest. 

Het is geïnspireerd op de architectuur van de Amsterdamse School, zoals te zien in het wooncomplex De Dageraad en Museum Het Schip in Amsterdam. De titel Wendingen verwijst naar het gelijknamige tijdschrift dat gelieerd was aan de Amsterdamse School en verscheen tussen 1918 en 1932. Tegelijkertijd refereert Richter aan de vele wegen die een compositie in kan slaan. 

Richters nieuwe stuk ontstond in nauwe samenwerking met videokunstenaar Steye Hallema (WildVreemd). ‘Er bestaat niet echt een manifest of een overeengekomen reeks regels wat betreft de Amsterdamse School’, zegt Richter desgevraagd.

Wel maken de kunstenaars dankbaar gebruik van architectuurtekeningen, blauwdrukken en stratenplannen die inzicht geven in de algemene esthetiek. ‘Het is niet ons doel de stroming te illustreren, uit te leggen of te onderwijzen, maar om een nieuw kunstwerk te creëren dat deze gegevens gebruikt – als basis voor de muziek en in het verlengde daarvan het beeld.’

Zo duiken ritmes op die verwant zijn aan de kenmerkende horizontale accenten in de gevels van de Amsterdamse School. Ook de talrijke ornamenten en de grote aandacht voor details dienen als focuspunten.

Belangrijk hierbij is de manier waarop organische vormen en bogen worden ingezet. ‘Een direct zichtbare structuur ontbreekt maar manifesteert zich op een dieper niveau in de onderliggende verhoudingen. Die zijn vaak ongebruikelijk maar toch altijd natuurlijk en organisch.’

Blai Soler bezocht het Gemeentelijk Conservatorium van Barcelona. Dit werd gebouwd door Antoni de Falguera i Sivilla, wiens stijl verwant is aan zowel die van Gaudí als van de Amsterdamse School. In 1996 verhuisde Soler naar Londen, waar hij viool studeerde aan het Royal College of Music, en compositie bij George Benjamin aan King’s College. Aanvankelijk schreef hij vooral kamermuziek, maar in 2012 brak hij door als orkestcomponist met Plain-Chant, een opdracht van het London Philharmonic Orchestra.

In 2017 componeerde hij Sol voor het Orchestre National de Bordeaux Aquitaine. De titel verwijst niet in de eerste plaats naar het Spaanse woord voor zon, maar naar de toon g, in Romaanse talen aangeduid als ‘sol’. ‘Deze noot is van groot belang voor de structuur van het stuk’, zegt Soler hierover. ‘Hij is voortdurend op de achtergrond aanwezig, maar middenin het laatste deel treedt hij prominent op de voorgrond in een ultraluide passage van hout- en koperblazers, als een muur van klank.’ 

Sol bestaat uit twee contrasterende delen van elk ongeveer tien minuten. Het eerste opent fluisterzacht met dwarrelfiguurtjes van houtblazers, ragfijne strijkersnevels en aangehouden tonen van gestopte trompetten. Een associatie met het ochtendgloren dringt zich op. Het weefsel wordt allengs complexer en de muziek wordt ronduit tumultueus. 

Dan slaat de sfeer plotseling om en begint het tweede deel, in complete verstilling. Hieruit maken zich verfijnde motiefjes los van de houtblazers, tot inderdaad een orgie van kopergeweld losbarst op de toon g, gespeeld over verschillende octaven. Het stuk eindigt met ferme slagakkoorden van het hele orkest. 

Veel componeert George Benjamin niet, maar wát er uit zijn pen komt is van een onwereldse schoonheid. Zijn muziek heeft een ongekend rijk palet aan klankkleuren, zoals in zijn bejubelde opera Written on Skin die sinds de première in 2012 wereldwijd al vele malen werd uitgevoerd.

Geïnspireerd door de krachtige, engelachtige stem van hoofdrolspeler Bejun Mehta schreef hij drie jaar later Dream of the Song, waarvan het Koninklijk Concertgebouworkest in september 2015 de wereldpremière verzorgde.

Het zesdelige stuk is gezet voor de bijzondere combinatie van (gereduceerd) orkest, countertenor en vrouwen­stemmen, op poëzie van dichters die werkzaam waren in Granada. De countertenor zingt in het Engels vertaalde teksten van de middeleeuwse Hebreeuwse dichters Samuel HaNagid en Solomon Ibn Gabirol, het vrouwenkoor plaatst daar Spaanse verzen van Federico García Lorca (1898-1936) tegenover. Zij werden alle drie beïnvloed door Arabische poëzie, die vanaf de achtste eeuw in Andalusië tot bloei kwam.

Het openingsdeel, The Pen, is energiek, met meanderende lijnen van de countertenor, geparfumeerde strijkers en krachtige interrupties van koper en slagwerk. Het tweede deel, The Multiple Troubles of Man, is somberder van toon. Melancholieke bespiegelingen van de countertenor worden beantwoord met languissante hobolijnen. 

Pas in het derde deel mengen ook de vrouwenstemmen zich in het betoog. Als vanuit eeuwenoude verten debiteren zij klaagzangen van Lorca. De solist zingt een tekst van HaNagid, een overpeinzing over eeuwigheid en sterfelijkheid. Zonder pauze volgt het heftige, titelloze vierde deel. Het vrouwenkoor zingt fortissimo ­bittere teksten van Lorca, wedijverend met het orkest in schrille, dissonante harmonieën. 

The Gazelle is hierna één uitgesponnen smachten. Dit liefdeslied van de solist wordt enkel begeleid door ijle strijkersklanken. De bovenaardse, dromerige sfeer bepaalt ook het afsluitende zesde deel, waarin countertenor, koor en orkest visioenen schetsen van een uiterst traag ontwakende dageraad.

De Bolero behoort net als Alborada del gracioso tot Ravels vele ‘Spaanse’ werken. Zelf omschreef hij het als ‘een stuk voor orkest zonder muziek’. Het is gebouwd op één enkel thema van zestien maten, dat wordt geïntroduceerd door de fluit en wordt overgenomen door telkens andere instrumenten.

De begeleiding wordt geleidelijk voller en kleurrijker, als een zich ontvouwende pauwenstaart. Een snaredrum (later bijgestaan door een tweede) hamert van begin tot het eind het typische boleroritme, waardoor het geheel een mechanisch tintje krijgt. Het tergend langzame, vijftien minuten durende crescendo ontlaadt zich in een schetterend dissonant slotakkoord met luide bekkens en trommels.