Rachmaninoff en Strauss door het concertgebouworkest

Alsof tijdens het componeren de vingers zelfstandig op zoek zijn gegaan naar de juiste toetsen. Zo natuurlijk, instrumentaal geconcipieerd is de pianomuziek van Serge Rachmaninoff. Hij schreef naar verluidt vrijwel al zijn muziek terwijl hij aan het klavier zat. Wat verwacht men anders van iemand die ook tot de grootste pianisten van zijn tijd behoorde? Opvallende elementen van zijn rijke en subtiele schrijfwijze zijn in het Tweede pianoconcert in c klein in overvloed te vinden, vooral in decoratieve passages waar chromatische lijnen, contrapuntische details en krioelende toonladderfiguren melodieën omgeven die oprijzen als machtige, door de wind voortgedreven schepen. Want melodieën schrijven, dat kon Rachmaninoff als weinig anderen.

Na de acht herhaalde, in sterkte toenemende, mysterieuze beginakkoorden, klinkend als de klokken van een eeuwenoude kathedraal, verheft zich zo’n fraai gewelfde melodie waaraan maar geen einde lijkt te komen, meer dan veertig maten lang in dit geval. Het is een talent dat Rachmaninoff gemeen had met Tsjaikovski, van wie hij veel geleerd heeft. Wanneer het laatste deel zijn apotheose nadert rijst weer zo’n melodie op, nog grandiozer dan dat eerste thema van het openingsdeel. De componist werd daarmee op slag wereldberoemd, zeker nadat ook de filmindustrie er zich van meester had gemaakt.

Al die aantrekkelijke, rijk geornamenteerde melodieën kwamen de maker allesbehalve aanwaaien. Componeren ging bij Rachmaninoff gepaard met veel twijfels en wanhoop. De schok als gevolg van zijn weggehoonde Eerste symfonie kon hij slechts dankzij langdurige psychiatrische behandeling te boven komen. Het Eerste pianoconcert was wel een succes, maar de componist was zelf zo ontevreden over het stuk dat hij de partituur vele jaren later grondig reviseerde. Ook nummer twee kent een problematische voorgeschiedenis. In 1900 ontstonden het tweede en derde deel, en pas nadat die in het openbaar waren uitgevoerd durfde Rachmaninoff een jaar later het openingsdeel eraan toe te voegen. De triomfantelijke première betekende een keerpunt in zijn carrière.

De uiteenlopende kanten van Rachmaninoff als componist komen hier duidelijk naar voren. Enerzijds in de gloed en de virtuositeit van de snelle delen, met martiale motieven tegenover breed uitwaaierende melodieën. Aan de andere kant is er het introverte Adagio sostenuto met rustig om hun as draaiende, Bach-achtige passages waarvan het zwevende effect het gevolg is van steeds verschuivende, de maatsoort verhullende accenten. Dit alles gedrenkt in nostalgie, die inherent is aan Rachmaninoff. In 1918, na de grote Russische revolutie, week hij uit naar de Verenigde Staten, waar hij altijd een buitenstaander zou blijven.

Voordat Willem Mengelberg zich overgaf aan de symfonieën van Gustav Mahler was onder diens tijdgenoten Richard Strauss duidelijk zijn favoriet. Tussen 1896 en 1903 zien we op de programma’s van het Concertgebouworkest niet minder dan twaalf titels van deze componist staan. Strauss zelf dirigeerde het Amsterdamse orkest voor het eerst in 1897. De drieëndertigjarige componist was zo onder de indruk van de uitvoering van Tod und Verklärung dat hij beloofde zijn volgende grote orkestwerk aan het nog jonge Amsterdamse orkest op te dragen. Dat zou Ein Heldenleben worden, waarmee het Amsterdamse publiek in 1899 zou kennismaken.

Strauss had sinds Tod und Verklärung drie andere ‘Tondichtungen’ gecomponeerd: Also sprach Zarathustra, Till Eulenspiegel en Don Quixote. Aan de dirigent Gustav Kogel schreef hij: ‘Ik zie een zo duidelijke lijn tussen Don Quixote en Ein Heldenleben dat speciaal Don Quixote pas volledig begrepen kan worden wanneer dat werk naast Ein Heldenleben wordt gelegd.’

Wie is de held in Ein Heldenleben en wat gebeurt er met hem? De opschriften van de delen en de door de componist erbij geschreven notities suggereren dat het hier om een miskend genie gaat. Halverwege het symfonisch gedicht kr­uisen onbetekenende tegenstanders – de met schrille blazers karikaturaal afgeschilderde muziekcritici – zijn pad. Hij weert zich manhaftig in alle conflicten – militante strijdmuziek – met degenen die hem niet begrijpen. Na deze ervaringen staat hij, met een meelevende echtgenote aan zijn zijde, gelouterd in het leven. Een muzikale terugblik voert ons door middel van talrijke citaten langs zijn vroegere werken. In het slotdeel vindt de held de eeuwige rust.

Is Ein Heldenleben een egodocument? Aan de Franse auteur Romain Rolland schreef Strauss: ‘U hoeft mijn programma niet te lezen. Het is voldoende te weten dat het een held beschrijft die in gevecht met zijn vijanden is.’ De denkbeeldige verbinding met Don Quixote waarop de componist zinspeelde geeft te denken. Bekend is dat Strauss een enigszins robuuste Beierse humor bezat. Van een zekere kleinburgerlijkheid kan hij niet worden vrijgepleit. Kan zo iemand van megalomanie worden beschuldigd? Mocht de hier uitgebeelde held in de visie van de componist toch Richard Strauss heten, dan vertoont de uitgebreide, elegante en grillige vioolsolo, die in Des Helden Gefährtin de meest lyrische bladzijden van de partituur beslaat, eerder de trekken van zijn echtgenote Pauline de Ahna, zo heeft ook de componist toegegeven. Bekend is dat deze generaalsdochter in huize Strauss op niet mis te verstane wijze de dienst uitmaakte. Zo beschouwd is de held uit Ein Heldenleben een heldin.