Rachel Podger en Kristian Bezuidenhout: Bach

Rachel Podger, ook wel de ‘koningin van de barokviool’ genoemd, heeft enorme successen behaald met haar interpretaties van Bach. Het leverde haar onder andere de prestigieuze Bachprijs op van de Royal Academy of Music in Londen. Ze heeft niet alleen Bachs vioolwerken opgenomen, maar ook composities die origineel voor klavier en fluit zijn bedoeld. In 2019 zal ze voor het eerst de Cellosuites van Bach op viool spelen.

Vandaag gaat ze de muzikale dialoog aan met de veelzijdige pianist en klavecinist Kristian Bezuidenhout. En die kiest dit keer niet voor klavecimbel maar voor fortepiano, een instrument dat ‘papa’ Bach nauwelijks heeft gekend, maar waar zoon Carl Philipp Emanuel al snel razend enthousiast over was.

J.S. Bach: Vioolsonates

Hoewel Johann Sebastian Bach zelf nooit in Italië is geweest, was hij goed op de hoogte van de populaire Italiaanse muziekgenres. Favoriet onder ­rondreizende vioolvirtuozen was de Italiaanse kerksonate (sonata da chiesa): serieuze, instrumentale muziek die altijd uit vier delen bestaat met als ­tempo-indicatie: langzaam-snel-langzaam-snel. In tegenstelling tot wat deze term doet vermoeden, werden deze sonates meer buiten de kerk dan tijdens religieuze bijeenkomsten uitgevoerd.

Bach heeft de composities van zijn Italiaanse collega’s zoals Antonio Vivaldi en Arcangelo Corelli nauwkeurig bestudeerd. De lyrische Tweede sonate in A groot voor met een grote rol voor (obligaat) klavecimbel en viool is een goed voorbeeld van een kerksonate in de stijl van Bach. 

De opbouw van de vier delen voldoet precies aan de kenmerken van het Italiaanse genre, maar bij Bach gaat diepgang boven virtuositeit. Hij heeft ingewikkelde fuga’s en doorwrochte harmonieën toegevoegd en bovendien speelt de klavierpartij een veel grotere rol. De partij voor de rechterhand is eigenlijk een tweede solopartij, waardoor het net lijkt alsof de sonate voor drie musici is geschreven. Let bijvoorbeeld op de driestemmige canon in het eerste deel en de tweestemmige canon met een rustig voortbewegende baspartij in het derde deel.

Van de in totaal zes ­vioolsonates die Bach schreef is de Zesde sonate in G groot de enige die afwijkt van het Italiaanse model. Deze opgewekte sonate bestaat namelijk uit vijf delen in plaats van vier. Dat meerdere versies bewaard zijn gebleven waarin de volgorde van de delen steeds weer net iets anders was, laat zien dat Bach zelf nog zoekende was. Uniek aan deze sonate is ook het derde deel waarin de vioolpartij volledig zwijgt.

In tegenstelling tot Bach reisde ­Georg Friedrich Händel wél zelf naar Italië. Hier raakte hij gefascineerd door de Italiaanse opera’s, maar ook door de instrumentale muziek zoals de kerksonates. Nog tijdens zijn verblijf in Italië in 1706 schreef hij zijn eerste vioolsonate, vlak nadat hij de ­vioolvirtuoos Arcangelo Corelli had ontmoet in Rome.

De Sonate in D groot is de laatste kerksonate die Händel heeft geschreven. De langzame delen zitten vol rijke, expressieve melodieën, het snelle tweede deel is zeer virtuoos en het swingende laatste deel heeft Händel hergebruikt in de laatste akte van zijn oratorium Jephtha uit 1751.

Omdat het papier van het manuscript van deze vioolsonate even oud is als het papier van de partituur van zijn oratorium Theodora uit 1749 lijkt het waarschijnlijk dat de sonate uit hetzelfde jaar afkomstig is. Om onduidelijke reden werd hij echter pas in 1879 voor het eerst uitgegeven.

Van Carl Philipp Emanuel Bach zijn een paar uitspraken bewaard gebleven die de worsteling met de erfenis van zijn vader tonen. Aan de ene kant toonde hij diep respect voor de genia­liteit en de toewijding van zijn vader Johann Sebastian. Aan de andere kant bestond er bij hem, zoals hij toegaf nadat zijn vader was overleden, de behoefte om zich los te maken, om zichzelf te worden als componist en als mens.

De melodieën van zijn vader waren ‘vreemd, maar altijd gevarieerd, rijk aan vindingrijkheid en gelijkend op geen andere componist. Zijn serieu­ze aard trok hem naar muziek die ernstig, doorwrocht en diepzinnig was’, zo schreef Carl Philipp Emanuel in 1754 in een necrologie over zijn vader.

En dat was precies wat hij en zijn tijdgenoten niet langer wilden. Als tegen­reactie op de geleerde stijl van de ­achttiende-eeuwse barokcomponisten streefden ze naar een meer persoonlijke expressie. Hun muziek moest eenvoudiger zijn en sneller doordringen tot het hart van de luisteraar. Het uiten van verschillende emoties was belangrijker dan het streven naar harmonische perfectie.

Deze kenmerken zijn duidelijk aanwezig in de Fantasie in fis klein en de Sonate in b klein. Beide stukken zijn uiterst meeslepend en zitten vol onverwachte modulaties, dynamische uitbarstingen en plotselinge stiltes. Omdat de melodieën zo levendig en spontaan zijn, lijkt het soms net alsof de musici aan het improviseren zijn.

De keus van Rachel Podger en Kristian Bezuidenhout om het programma af te sluiten met een eigen bewerking van een orgelprelude van Johann Sebas­tian is interessant. Dat de muziek van vader Bach veel ouderwetser klinkt dan de composities van zijn zoon Carl Philipp Emanuel blijkt uit de strenge Koraalprelude ‘Christ lag in Todesbanden’, een variatie op een bekende hymne van Maarten Luther. Tegelijkertijd laat de prelude de tijdloze kracht zien van Bachs geniale stemvoeringen en harmonieën.