Queyras en Batiashvili: duo's en kwartetten

Tekst: Christiane Schima

Robert Schumann is het toonbeeld van de Duitse muzikale Romantiek. Hij liet zich inspireren door de literatuur: gedichten van Joseph von Eichendorff en Heinrich Heine, de wonderlijke verhalen van E.T.A. Hoffmann en de sprookjes van de gebroeders Grimm. Hij componeerde poëtische karakterstukken als Kinderszenen en Waldszenen en laat in Kreisleriana en Carnaval romanfiguren optreden.

Schumann, die in zijn jonge jaren een car­rière als dichter niet uitsloot, slaagde erin zijn talenten te combineren. De drie werken op het programma van vandaag zijn afkomstig uit verschillende scheppingsperiodes. Het Pianokwartet in Es groot is het vroegste werk. Drei Romanzen en Märchenbilder ontstonden in zijn laatste levensjaren. In 1854 werd Schumann na een sprong in de Rijn naar een psychiatrische inrichting bij Bonn gebracht, waar hij in 1857 in geestelijke verwardheid overleed.

Drei Romanzen bestaat uit drie romantische taferelen met de tempo-aanduidingen ‘Nicht schnell’ voor het melancholieke eerste deel, ‘Einfach, innig’ voor het zonnigere lyrische tweede deel en wederom ‘Nicht schnell’ voor het contemplatief-droevige laatste deel. Aanvankelijk voor hobo en piano geschreven en door Schumann zelf nog in de versie voor viool uitgegeven, verheugt het werk zich tegenwoordig ook voor andere instrumenten in een grote populariteit.

Schumanns Märchenbilder refereren aan sprookjes van de gebroeders Grimm. In de eerste twee delen zijn beelden van Rapunzel gevangen. De verdrietige gevoelens van het in een hoge toren opgesloten meisje maken in het tweede deel plaats voor vreugde, namelijk wanneer ze – haar lange haarvlecht als touw benuttend – bezoek ontvangt van een minnaar.

Een dreigende sfeer overheerst in het volgende deel dat gebaseerd is op het verhaal van Repelsteeltje. Een in het koninklijk paleis gevangen molenaarsdochter moet voor de koning uit stro goud spinnen, en een boos klein mannetje helpt haar daarbij. Maar hij eist van het meisje een beloning voor zijn diensten, namelijk haar eerstgeboren kind – tenzij zij zijn naam kan raden.

De slapende Doornroosje inspireerde de componist tot het droomachtige laatste deel. Aan het eind wordt zij verlost door een prins die haar wakker kust.

Hoewel het poëtische karakterstuk Schumanns eigenlijke domein was, heeft hij ook enkele symfonieën geschreven en kamermuziek in de wat meer reguliere genres, waaronder het Pianokwartet in Es groot. De weelderige fantasie van de componist heeft echter ook op dit relatief vroege werk zijn stempel gedrukt. Het rijke gevoelspalet, de voortdurende wisselingen van stemming, de dramatische, zelfs theatrale contrasten tussen virtuoos elan en ingetogen expressiviteit verlenen het werk een verhalend karakter.

Toch berust het op klassieke vormmodellen die in een compositie zonder programmatische inhoud voor compositorische eenheid zorgen. In de finale keren de hoofdthema’s van het openingsdeel terug. Maar nu – refererend aan Bach – in de gestalte van een fugato. Het vormt een feestelijke afsluiting van dit pianokwartet.

De Tsjech Bohuslav Martinů leefde en werkte in een tijd van grote maatschappelijke en culturele veranderingen. Hij behoorde tot een generatie van componisten – ­Stravinsky, Bartók, Prokofjev, Webern, Berg, Milhaud, Hindemith – die bijgedragen hebben tot de veelkleurigheid van de muziek van de twintigste eeuw.

Martinů heeft veel verschillende muzikale invloeden ondergaan: in zijn composities vermengen neoclassicistische middelen en impressionistische klankeffecten zich met folkloristische elementen, die getuigen van een nostalgische liefde voor zijn vaderland.

Opgegroeid in het Oost-Boheemse stadje Polička leert Martinů al vroeg viool spelen. Net als in de meeste Tsjechische gezinnen behoort musiceren ook bij de Martinů’s tot het dagelijks leven. In 1908 wordt hij opgenomen in de viool- en orgelklas van het Praagse conservatorium. Zijn passie is echter componeren en hij wordt wegens gebrek aan discipline voortijdig ontslagen. Voortaan besteedt hij zijn tijd aan het componeren en verdient wat geld als violist in het Tsjechisch Philharmonisch Orkest in Praag.

Josef Suk, bij wie hij een compositiecursus volgt, ontdekt zijn talent en stuurt hem in 1923 met een eenjarig stipendium naar Parijs. Vanaf nu wijdt Martinů zijn leven volledig aan het componeren en vestigt zich, gefascineerd door het bruisende Parijse culturele leven, in de Franse hoofdstad.

Het in 1927 geschreven Eerste duo weerspiegelt de invloeden van de Parijse avant-­garde. Modaal-tonale en ook atonale klanken, verstrengelde polyfone lijnen en een onmiskenbaar Tsjechische tongval karakteriseren het melancholieke eerste deel, een dialoog tussen de viool en de cello. In het virtuoze tweede deel overheersen razendsnelle loopjes. Daarin komen de instrumenten samen en raken ten slotte verwikkeld in een demonische wedloop. Twee instrumenten, twee delen: het werk is in tweevoudig opzicht een ‘duo’, zowel wat betreft de bezetting als de tweedelige opbouw.

In 1941 moet Martinů Parijs verlaten – hij staat op een zwarte lijst van de nazi’s – en naar Amerika emigreren. In 1957 keert hij terug naar Europa, naar Zwitserland, waar hij twee jaar later aan kanker overlijdt. Twintig jaar na zijn dood wordt het stoffelijk overschot van de componist in zijn vaderland Tsjechië in het familiegraf in Polička bijgezet.