Quatuor Mosaïques speelt Mendelssohn en meer

‘Nu ben ik gedwongen mijn kwartetten, deze producten van moeizame arbeid, voor een spotprijsje weg te geven, alleen om in mijn deplorabele omstandigheden wat geld in handen te krijgen’, aldus Wolfgang Amadeus Mozart in een bedelbrief aan zijn vrijmetselaarsbroeder. In de hoop zijn financiële situatie te verbeteren wilde hij zes strijkkwartetten schrijven voor de Pruisische koning Frederik Willem II, een verdienstelijk cellist. Maar alle verwijzingen naar vorstelijke belangstelling komen uitsluitend uit Mozarts eigen brieven.

Uiteindelijk geloofde hij zelf ook niet meer in een koninklijke opdracht en moest hij de drie voltooide kwartetten ‘voor een spotprijsje’ aan zijn uitgever verkopen. Intussen wilde hij de cello, het instrument van de koning, wel een prominente rol geven. Omdat dit de traditionele balans in het strijkkwartet doorkruiste maakte hij het zich niet gemakkelijk. De kwartetten werden indertijd dan ook ­aangeprezen als concertante kwartetten. Het Strijkkwartet in D groot, KV 575, is het eerste in de serie. In alle delen speelt de cello een opmerkelijke rol. Zo klinkt het instrument in het zangerige eerste deel soms in de bovenste regionen van zijn bereik zodat de tweede viool of altviool de basfunctie moet overnemen.

Het tweede deel is van een ­expressieve melodische schoonheid, met een welluidende dialoog tussen eerste viool en cello en soms een solorol voor de cello. De dubbelslag waar het deel mee eindigt vormt in versneld tempo het motief waar het Menuetto mee begint. In de vele unisono passages komt iedereen aan het woord, maar het Trio is voor de koninklijke cellist, die kan schitteren met zijn fraaie melodieën. In het laatste deel zet de cello de melodie in. De vorm is een rondo met variaties, wat wil zeggen dat het refrein iedere keer op een andere manier terugkomt. Het resultaat van Mozarts ‘moeizame arbeid’ is wel weer een hoogtepunt in zijn kwartetcomposities geworden.

De Duitse cellist en componist Friedrich Dotzauer had geen cello spelende koninklijke opdrachtgever voor ogen, maar een veel directere inspiratiebron om de cello een hoofdrol te geven in zijn enige strijkkwartet. In onze tijd is Dotzauer een vergeten componist, behalve bij cellisten die zich ijverig door zijn etudes en capriccio’s heen studeren. In eigen tijd was hij een grote naam, een virtuoze cellist, en van alle markten thuis. Hij speelde verschillende blaas- en strijkinstrumenten én piano, had een succesvolle carrière als solist en als orkestmusicus en componeerde zo’n 178 werken in allerlei genres, van missen tot kamermuziek.

Maar hij was vooral een fameuze pedagoog, met een enorme hoeveelheid studiemateriaal voor de cello op zijn naam, en een invloed die reikt tot in onze tijd. Volgens tijdgenoten was niemand bekender en geliefder bij zowel docenten als studenten dan Dotzauer. Onder zijn kamermuziek bevindt zich één strijkkwartet, het Strijkkwartet in F groot, opus 64, met een obligate cellopartij, hetgeen betekent dat de cello een solistische rol heeft. In de vier delen krijgt de cellist de gelegenheid virtuoos uit te pakken en daarbij soms op te klimmen naar duizelingwekkend hoge posities op zijn instrument, zoals in het trio van het menuet.

In het Allegro, de opening, lijken cello en eerste viool met elkaar te wedijveren als in een dubbelconcert terwijl de andere stemmen begeleiden. Het liefelijke Larghetto en het Minuetto bieden de cellist de kans te laten zien wat hij allemaal in huis heeft. Ook de Finale heeft een virtuoze cellopartij, maar hier lijkt er iets meer gelijkwaardigheid tussen de vier strijkers te zijn. Het slotdeel zit vol imitaties van wat de cello aanreikt en vormt een levenslustige afsluiting van een kwartet dat soms bijna een celloconcert werd.

Iedere zondag werd in huize Mendelssohn kamermuziek uitgevoerd, vooral van de klassieke grootmeesters. Felix Mendelssohn was goed thuis in het klassieke repertoire. Hij werd geboren in Haydns laatste levensjaar en schreef zijn eerste kwartet, opus 13, toen Beethovens late kwartetten net verschenen waren. Zijn tweede, opus 12, schreef hij twee jaar later. Om onbekende redenen zijn de opusnummers verwisseld.

Het Eerste strijkkwartet in Es groot ontstond, net als zijn voorganger, onder invloed van Ludwig van Beethoven. Mendelssohn ontdekte hoe Beethoven met cyclische procedures, door het laten terugkeren van thema’s en motieven, eenheid wist te scheppen in een compositie.

Door de delen van een werk met elkaar en met het geheel te verbinden ‘ben je je al vanaf het begin bewust van het geheim dat in de muziek verborgen moet liggen’, aldus Mendelssohn. In opus 12 maakte hij ruimschoots gebruik van dit principe. Het kwartet opent met een langzame inleiding waarna een lyrisch en hartstochtelijk thema het hele eerste deel kleurt. Het thema keert terug in de finale. Het tweede deel is een driedelige Canzonetta, een dansante aria met de elegantie en lichtheid die Mendelssohn typeert.

In de triosectie resoneert het feeërieke van Ein Midsommernachts­traum. Als contrast laat het Andante espressivo een emotioneel geladen, zeer fraaie melodie horen, op de wijze van een ‘Lied ohne Worte’, de pianostukken die in dezelfde tijd ontstonden. De onstuimige finale (Molto allegro e vivace) bevat een uitgebreid citaat afkomstig uit het eerste deel. In feite sluiten beide delen op identieke wijze af. Daarmee zijn we weer terug bij de opening van het kwartet en bij de oorspronkelijke toonsoort.