Quatuor Mosaïques: dertig jaar klassieke kwartetten

De bijnaam ‘Jacht’ heeft het Strijkkwartet in Bes groot, KV 458 van Wolfgang Amadeus Mozart vooral te danken aan het openingsdeel, dat met zijn snelle tempo, eenvoudige harmonieën, zesachtstenmaat en jachthoorn­achtig thema de luisteraar enthousiast lijkt te maken voor de naderende jacht.

Het tweede deel start serieuzer, maar ontwikkelt zich in een dansbaar trio dat ook bij de bijnaam past. Het derde deel heeft ­weinig meer met de jacht te maken. Het laat ons, met zijn gevoeligheid en langzame ­tempo, ruiken aan de naderende Romantiek, ook al zou het nog ruim twintig jaar duren tot de muziek werd geschreven die we nu romantisch noemen. In het laatste deel keert Mozart terug naar de vrolijkheid en luchtigheid van het begin: de finale verwijst naar volksmelodieën en is licht en grappig.

Hoewel het in zijn tijd nog niet zo gebruikelijk was om een werk aan een andere componist op te dragen, droeg Mozart het Strijkkwartet in Bes groot – samen met vijf andere kwartetten, waaronder het beroemde Dissonantenkwartet – op aan Joseph ­Haydn. Werken werden vaak opgedragen aan beschermheren en -vrouwen, maar minder vaak aan collegae of leermeesters. In het voorwoord dat Mozart schreef voor de eerste editie noemt hij de werken zijn kinderen, die hij het liefst ‘toevertrouwt aan de bescherming en begeleiding van mijn beste vriend’.

De kwartetten zijn sterk beïnvloed door ­Haydns kwartetten opus 33, waarin deze ernaar streeft om alle leden van het strijkkwartet een gelijkwaardiger rol te geven dan toen gebruikelijk, en niet alleen de eerste ­violist te laten soleren. Ditzelfde streven horen we terug in Mozarts kwartetten van een paar jaar later.

Haydn wordt wel de vader van het strijkkwartet genoemd: hij schreef er maar liefst achtenzestig en droeg daarmee sterk bij aan de ontwikkeling van het genre. Hij standaardiseerde het genre met de invloedrijke kwartetten van opus 33, die voor het eerst allemaal vier afzonderlijke delen hadden in een (redelijk) vast tempo en met een vaste vorm.

Toch is ook al in de eerdere kwartetten van opus 20 Haydns invloed op het ­genre hoorbaar: opus 20 wordt ook wel gezien als de start van een proces waarvan opus 33 de uitkomst is. De kwartetten zijn daarnaast een belangrijk voorbeeld van Sturm und Drang, een term die wordt gebruikt voor muziek uit de periode 1767-1785 met grote dynamische contrasten, dramatiek en hoge tempi.

Vanaf de kwartetten van opus 20 probeert Haydn de vier stemmen die aanwezig zijn in een strijkkwartet gelijkwaardiger te maken. Daarvóór had de eerste viool doorgaans de belangrijkste stem en zorgden de tweede viool, altviool en cello vooral voor harmonische ondersteuning. Al vanaf de opening van het Strijkkwartet in C groot is deze tendens hoorbaar, als niet de eerste viool maar de cello het openingsthema inzet, begeleid door de altviool en de tweede viool.

Een andere belangrijke rol die de strijkkwartetten van opus 20 hebben in de muziekgeschiedenis is de ontwikkeling van de sonatevorm, die de standaardvorm zou worden voor het eerste deel van zowel kwartetten als symfonieën. Ook experimenteert Haydn in deze kwartetten voor het eerst met muzikale zinnen van onregelmatige lengte (dus niet vier of acht maten lang, maar bijvoorbeeld vijf) en gebruikt hij veel contrapunttechnieken, zoals goed hoorbaar is in de fugatische finale van het Strijkkwartet in C groot.

Franz Schubert schreef het grootste deel van zijn kwartetten als tiener, om thuis met zijn familie te spelen. Zijn vader speelde ­cello, twee broers speelden viool en Schubert zelf speelde altviool.

Tussen 1816 en 1824 schreef Schubert vooral liederen, maar in 1824 keerde hij terug naar het kwartet­genre, geïnspireerd door het strijkensemble dat werd geleid door de beroemde violist Ignaz ­Schuppanzigh.

Het Strijkkwartet in a klein werd goed ontvangen en is het enige kamermuziekwerk dat al tijdens zijn leven werd uitgegeven. Anders dan de strijkkwartetten van Mozart en Haydn is Schuberts Strijkkwartet in a klein een echt romantisch werk. Het werk dankt zijn bijnaam aan het tweede deel, dat muzikaal verwijst naar een eerder werk van Schubert: de toneelmuziek voor het – bijzonder slecht ontvangen – toneelstuk Rosamunde.

Naast Rosamunde citeert Schubert ook nog andere werken van eigen hand, zoals zijn liederen Gretchen am Spinnrade en Die Götter Griechenlands.

Het hele kwartet is droevig en redelijk zwaarmoedig van toon. Er worden regelmatig parallellen getrokken door critici tussen de sfeer van het kwartet en de slechte geestelijke en fysieke gesteldheid van Schubert op het moment van componeren, hoewel het laatste deel ook hoop op een betere toekomst uitstraalt.