Quatuor Arod speelt Bartók, Carlos Simon en Fanny Mendelssohn

Van de in totaal 68 exemplaren waarmee Joseph Haydn eigenhandig het genre ‘strijkkwartet’ ontwikkelde, zijn de zes kwartetten opus 76 de laatste en ook de meest ambitieuze. De componist had net twee succesvolle concerttournees naar Londen achter de rug, die hem hadden bewezen dat zijn roem strekte tot ver buiten de grenzen van Oostenrijk, en zijn werken uit deze periode getuigen stuk voor stuk van een groot zelfvertrouwen.

Het vierde werk uit de collectie ontleent zijn bijnaam ‘Zonsopkomst’ aan het voorzichtig opklimmende thema waar het eerste deel mee begint. De muziek is ook overwegend zonnig, hoewel hetzelfde thema ook enkele keren in dalende vorm terugkeert en er in het midden van het deel wat turbulentie ontstaat.

Het tweede deel is uitzonderlijk langzaam, met rijk ­geornamenteerde omspelingen van de eerste viool. Hierna volgt een boertig Menuet met humoristische schijnbewegingen en een doedelzakkend Trio. Voor de Finale liet Haydn zich inspireren door Britse volksmuziek; we horen een melodie die ook moeiteloos op een tin whistle had gekund, gevolgd door een sprint richting de eindstreep.

Het Vijfde strijkkwartet van Béla Bartók staat op een illuster lijstje, samen met werken van onder anderen Igor Stravinsky, Benjamin Britten, Francis Poulenc en Arnold Schönberg. Allemaal zijn ze ­geschreven in opdracht van dezelfde persoon: Elizabeth Sprague Coolidge (1864-1953), een muzikaal onderlegde, uiterst vermogende erfgename van een Amerikaanse groothandelaar. Naast het uitdelen van compositieopdrachten aan bijna alle vooraanstaande componisten van de twintigste eeuw stond ze aan de wieg van het prestigieuze Tanglewood Festival en financierde ze een concertzaal in de Library of Congress in Washington D.C..

Bartóks Vijfde strijkkwartet is symmetrisch van ontwerp, met vijf delen in een boogconstructie: een Scherzo in het midden, geflankeerd door twee langzame delen, en twee snelle delen aan beide uiteinden.

Het eerste deel is krachtig en assertief, in een hoekig idioom, maar wel met knipogen naar de klassieke stijl. Halverwege het deel horen we plotseling een romantische melodie met volkse begeleiding. Hierna passeren alle thema’s uit de eerste helft nog eens, maar dan in omgekeerde volgorde én ondersteboven. Deel 2 is in een stijl die Bartók ‘nachtmuziek’ noemde: ijl en mysterieus, met spookachtige insectengeluiden, maar ook serene rust.
De kern van het kwartet is een energiek Scherzo in een hinkende maatsoort. Ter contrast horen we een rustieke dans, begeleid door een virtuoze, chromatische mug.
Ook deel 4 is ‘nachtmuziek’, ditmaal met moderne strijkerseffecten en een kolkende climax. Deel 5 tot slot is een opzwepende finale, wederom symmetrisch van vorm. Aan het einde volgt nog één curieus moment zonder spiegelbeeld: een infantiel wijsje met dito begeleiding in de verkeerde toonsoort. Wie of wat Bartók hier op de hak neemt, weten we niet.

Het werk voor vier strijkers van composer in residence ­Carlos Simon dat vanavond in Het Concertgebouw zijn Europese ­première beleeft is gebaseerd op het boek The Warmth of Other Suns (2010) van Isabel Wilkerson (Pulitzer ­Prize 1994) over de ‘Great Migration’: tussen circa 1915 en 1970 vertrokken bijna zes miljoen Afro-Amerikanen vanuit het zuiden van de Verenigde Staten naar steden in de rest van het land, op de vlucht voor racisme en op zoek naar betere economische kansen, met een enorme sociale en culturele omwenteling als gevolg.

In deel 1 (Rays of Light) worden hoopgevende zonnestralen verklankt, die door de donkere wolken van discriminatie en armoede heen schijnen. We horen ook een ‘angst-thema’ in de cello: de mensen zijn onzeker over hun toekomst, of ze nou blijven of vertrekken. Deel 2 (Flight) beschrijft de grote opschudding onder alle bevolkingsgroepen tijdens de migratie zelf. Er klinken flarden van de blues. Het slotdeel (Settle) is een korte reflectie van deel 1. De migranten hebben hun nieuwe horizon bereikt: het ‘angst-­thema’ klinkt nu berustend, en de zonnestralen schijnen volop

Liederen schikken mij het beste. Hierin immers kan, als het nodig is, een mooi idee zonder veel mogelijkheid tot ontwikkeling volstaan.’ Aldus Fanny Hensel-Mendelssohn, naar aanleiding van kritiek op haar eerste en enige strijkkwartet. De eerste twee delen van het werk kwamen uit een onvoltooide pianosonate, die ze vijf jaar later (inmiddels getrouwd, en moeder, en organisator van een zondagse concertserie) omwerkte voor strijkers en aanvulde met twee nieuwe delen. Vergeleken met haar tijdgenoten is de vorm van het werk inderdaad minder rigoureus, maar moderne kritieken zijn een stuk sympathieker: door haar harmonische avontuurlijkheid en lied-achtige ­benadering van de vorm kijkt ze immers ook vooruit naar de latere Romantiek.

Het eerste, langzame deel is opvallend kort, meer een voorwoord dan een bouwwerk. Ook is de muziek vrij gefragmenteerd, en betrekkelijk introspectief voor een majeurtoonsoort. Hierna volgt een bloedserieus en geagiteerd scherzo met contrapuntische elementen, waarin de invloed van Ludwig van Beethoven duidelijk doorschemert. Ook dit deel is ineens voorbij. Het emotionele zwaartepunt vinden we in de hierop volgende, zangerige ­Romanze, het langste deel van het kwartet, met hoge pieken en diepe dalen. Het Strijkkwartet besluit met een opzwepend en virtuoos perpetuum mobile.