Pygmalion en Raphaël Pichon in Mozarts Mis in c

Pygmalion
Raphaël Pichon dirigent
Sabine Devieilhe sopraan
Xenia Puskarz Thomas mezzosopraan
Kieran Carrel tenor
Daniel Ochoa bariton

Dit programma maakt deel uit van de serie Onsterfelijke Noten.
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.

Anton Bruckner (1824-1896)

Christus factus est, WAB 11 (1884)

Felix Mendelssohn (1809-1847)

Miserere (parodie van ‘Kyrie in d kl.t.’, MWV A3 (1825))
Hora est, MWV B18 (1828; orkestratie Robert Percival)

Franz Schubert (1797-1828)

Lacrimosa son io, D 131b (1815-18)

Anton Bruckner

Ave Maria, WAB 6 (1861)

Felix Mendelssohn

Da nobis pacem (parodie van ‘Verleih uns Frieden gnädiglich’, WoO 5 (1831))

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)

Mis in c kl.t., KV 427 (1783)
‘Grote mis’
Kyrie
Gloria in excelsis Deo
Laudamus te
Gratias agimus tibi
Domine Deus
Qui tollis peccata mundi
Quoniam tu solus sanctus
Jesu Christe
Cum sancto spiritu
Credo in unum Deu
Et incarnatus est

Wolfgang Amadeus Mozart

Ave verum corpus, KV 618 (1791)

Mis in c kl.t., KV 427 (vervolg)
Sanctus
Benedictus
Osanna

er is geen pauze
einde ± 22.05 uur

Toelichting

Pygmalion presenteert vandaag zijn eigen manier om ­de incomplete ‘Grote’ mis van Wolfgang Amadeus Mozart tot een afgerond programma te smeden: het ensemble vult Mozarts muziek aan met werken van navolgers Franz Schubert, Felix Mendelssohn en Anton Bruckner.

Raphaël Pichon zegt over de nieuwe verbanden die hij hiermee legt: ‘Het interessante aan deze werken is niet zozeer de liturgie als wel het ritueel. De kracht van deze componisten ligt in hun vermogen om ons mee te voeren naar iets dat zelfs de grenzen van het confessionele overstijgt. Ze zoeken een manier om alle menselijke gedachten te verbinden met het oneindige. Dit programma is opgebouwd als een mozaïek. Het laat zien hoe componisten naar het verleden kijken om hun eigen muzikale taal vorm te geven. Mozart haalde inspiratie uit Bach en Händel; Mendelssohn herontdekte de vroege meesters; Bruckner zette, op zijn eigen manier, de erfenis van de sacrale poly­fonie voort. Ze nemen allemaal deel aan een conversatie die al lang vóór hen begon.’

Dit programma, opgebouwd als een mozaïek, laat zien hoe componisten naar het verleden kijken om hun eigen muzikale taal vorm te geven.


De ‘Grote’ mis in c klein is een van de hoogtepunten van Mozarts ­religieuze muziek, en tegelijkertijd is het een kruispunt. Achter de dramatische kracht ervan, achter de virtuositeit van de ’s en de pracht van de grootse koren komen eeuwen aan muzikale tradities samen: het dat hij van Bach en Händel heeft geërfd, de renaissancepolyfonie, de Italiaanse concertante stijl en de nieuwe finesses van het Weense classicisme. Met het repertoire dat Pygmalion bij de mis voegt, verkent het de wegen die naar de mis hebben geleid én de wegen die de mis voor de volgende generaties heeft geopend.

Terugkeren naar de originele is als terugkeren naar de bron, en de werken voor en tussen Mozarts misdelen maken dit concert tot een reis. De verschillende muziekstukken volgen elkaar op volgens hun vergelijkbare tonen, tinten en texturen. Het collectief maakt ruimte voor het individu, het koor reageert op de solisten, het orkest breidt het muzikale discours uit of laat het even stilvallen.

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)

Mozart: Mis in c klein

Al jong componeerde Mozart muziek voor de eredienst: zijn vroegst overgeleverde (losstaande) Kyrie, KV 33 voor koor en strijkers, noteerde hij in Parijs toen hij in 1766 als tienjarig wonderkind met zijn vader en zusje op reis was in Nederland, België en Frankrijk. Een tweede los Kyrie kennen we uit 1781 (KV 341, onderweg voltooid in München). Een complete mis componeerde hij zestien keer, en daarnaast zijn er nog de onvoltooide dodenmis (Mozart werkte tot op zijn sterfbed aan zijn Requiem in d klein, KV 626) en de incomplete Mis in c klein, KV 426 (later bijgenaamd de ‘Grote’).

Aan de Mis in c klein begon Mozart nadat er een einde was gekomen aan zijn dienstverband bij het aartsbisschoppelijk hof in Salzburg – dat hem in verschillende opzichten beknotte – en hij zich als zelfstandige had gevestigd in muziekmetropool Wenen. De aanleiding voor het schrijven van de mis was een persoonlijke: hij had hem bedoeld als dankzegging voor zijn huwelijk. Op 4 augustus 1782 was de componist in de Weense St. Stephansdom getrouwd met sopraan Constanze Weber.

De aanvankelijke bezwaren van zijn vader (samen te vatten als ‘te vrijgevochten’) waren geluwd, maar pas een paar dagen na het huwelijk ontving de bruidegom per post diens formele goedkeuring. In een brief van 4 januari 1783 schrijft Mozart aan zijn vader over een mis die hij intussen voor de helft klaar heeft en die hij in Salzburg wil laten horen als hij daar zijn vrouw komt voorstellen. In de herfst is het zover: ‘de Engel van Salzburg’ keert voor even terug naar zijn geboortestad, en in de St. Peterskerk dirigeert hij op 26 oktober 1783 zijn overigens nog steeds onvoltooide Mis in c klein. Constanze was daadwerkelijk een van de solisten, en schoonvader Leopold zal ongetwijfeld in een van de kerkbanken hebben zitten luisteren.

Sinds Mozart zich in Wenen gevestigd had, bezocht hij geregeld de huisconcerten van baron Gottfried van Swieten. In de rijke bibliotheek van deze muziekminnende diplomaat nam hij kennis van het ische koorrepertoire van Händel en Bach. Dit is onmiskenbaar terug te horen in verschillende delen van de Mis in c klein. In het openingskoor van het Gloria citeert Mozart op de woorden ‘in excelsis’ het ‘Hallelujah’ uit Händels Messiah (1741), en zowel het slotkoor van het Gloria als het begin van het Credo en het dubbelkorige Sanctus zijn sterk verwant aan de grote koordelen van Bachs oratoria.

Bij de dramatische van het ‘Qui tollis peccata mundi’ (onderdeel van het Gloria) springt het ‘Crucifixus’ uit Bachs ‘Hohe Messe’ (1748-49) in gedachten. Mozart liet op deze manier zien dat hij de in zijn tijd steeds meer als ouderwets beschouwde koortechnieken van zijn barokvoorgangers op waarde schatte en wel degelijk zelf ook in de vingers had. In andere misdelen is de componist Mozart dan weer niet ver weg. Bijvoorbeeld de solo ‘Laudamus te’, het damesduet ‘Domine Deus’ en het solistentrio ‘Quoniam tu solus sanctus’ (alle drie onderdelen van het Gloria) zouden niet hebben misstaan in een van Mozarts Italiaanse opera’s. De lenige sopraanmelodieën in Mozarts ‘dankmis’, met name het ‘Et incarnatus est’, zijn op te vatten als liefdesverklaringen van de pasgetrouwde componist aan zijn echtgenote en muze Constanze.

In Mozarts ‘Grote’ mis in c klein is het Credo onvolledig en ontbreekt het gehele Agnus Dei; ook bestaat niet van alle overgeleverde onderdelen een volledig uitgewerkte in Mozarts handschrift. Waarom Mozart het werk nooit helemaal heeft afgemaakt is niet bekend; het kan eenvoudigweg het tijdgebrek zijn geweest van een drukbezette cultureel ondernemer. Tot op de dag van vandaag zijn er musici en musicologen die zich bezighouden met completeringen, maar gezien de muzikale kwaliteit van wat Mozart wél schreef is de liturgische onvolledigheid voor veel hedendaagse uitvoerenden en concertbezoekers van ondergeschikt belang.

door Lonneke Tausch

Biografie

Pygmalion, orkest en koor

Pygmalion omvat een koor plus een orkest dat speelt op authentieke instrumenten. Het werd in 2006 opgericht door Raphaël Pichon en herinterpreteert grote werken zoals de Passionen van Bach, het Requiem van Mozart en de tragédies lyriques van Rameau.

Daarnaast stelt het originele programma’s samen die liaisons tussen composities of componisten blootleggen, zoals Mozart & The Weber Sisters (met sopraan Sabine Devieilhe) of Stravaganza d’Amore over de geboorte van de aan het hof van de Medici. In dat concept paste ook Le lacrime di Eros, in de winter van 2024 in Amsterdam bij De Nationale Opera. Pygmalion heeft zijn standplaats aan de Opéra National de Bordeaux, waar het ook kamermuziek en workshops verzorgt onder de noemer Le Kiosque Pygmalion.

Het ensemble staat op de grote Franse podia (Philharmonie de Paris, Opéra Royal de Versailles, Opéra Comique, Festival d’Aix-en Provence, en operatheaters in het hele land) en reisde naar tal van Europese steden, de BBC Proms, Peking en Hongkong. Cd’s werden meermaals bekroond; in Nederland kregen Monteverdi’s Mariavespers in 2024 een Edison Klassiek. In de Eigen Programmering van Het Concertgebouw bracht Pygmalion eerder Bachs Johannes-Passion (2025) en Matthäus-Passion (2026).

Raphaël Pichon, dirigent

Raphaël Pichon studeerde viool, piano en zang in Parijs en werkte als jonge met Jordi Savall, Gustav Leonhardt en Ton Koopman. Met Pygmalion richtte hij in 2006 zijn eigen ensemble op, en veel van hun programma’s geeft hij een dramaturgische benadering.

Opvallende projecten waren het debuut op het festival van Aix-en Provence met Trauernacht op muziek van Bach, een nieuwe reconstructie van Orfeo van Luigi Rossi, een omvangrijke Bach-serie in de Philharmonie de Paris, een geënsceneerde versie van Ein deutsches Requiem van Brahms in de onderzeebootbasis van Bordeaux en Monteverdi’s Mariavespers in samenwerking met Pierre Audi voor De Nationale tijdens het Holland Festival 2017.

In Aix-en-Provence keerde de meermaals terug voor Mozart: Die Zauberflöte (2018), het Requiem (2019) en Idomeneo (2022). In 2020 richtte hij in Bordeaux het Pulsations Festival op. Naast zijn vele projecten op eigen naam was Raphaël Pichon te gast bij het Mozarteumorchester (Salz-burger Festspiele 2018), het Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, La Scintilla, Les Violons du Roy, het Freiburger Barockorchester, de Handel and Haydn Society in Boston, musicAeterna en de Wiener en de Berliner Philharmoniker. Raphaël Pichon is Officier dans l’Ordre des Arts et des Lettres.

In mei van dit jaar debuteerde hij met zijn Rameau-programma Het domein van de goden bij het Concertgebouworkest.

Sabine Devieilhe, sopraan

Sabine Devieilhe studeerde aanvankelijk muziekwetenschap en , en vervolgens zang aan het Conservatoire National Supérieur de Musique in Parijs. Al in haar studietijd zong ze bij Les Musiciens du Louvre, het Orchestre de Paris, Les Arts Florissants, Pygmalion en Le Concert Spirituel. Ze staat op alle belangrijke podia, inclusief het Glyndebourne Festival, de Salzburger Festspiele, het Festival d’Aix-en-Provence, de Opéra National en de Opéra Comique in Parijs, De Munt in Brussel, de Wiener Staatsoper, La Scala in Milaan, de operahuizen van Berlijn, München en Zürich en het Royal Opera House Covent Garden in Londen.

Bij De Nationale Opera in Amsterdam vertolkte ze in 2015 Soeur Constance in Poulencs Dialogues des Carmélites en in diezelfde rol debuteerde ze in 2023 bij de Metropolitan Opera in New York. Bij het Concertgebouworkest maakte ze in november 2022 haar debuut in het Requiem van Mozart onder leiding van Klaus Mäkelä, en ook andere orkesten nodigden haar uit, waaronder Les Siècles, il Pomo d’Oro en de Berliner Philharmoniker.

recitals gaf de Franse sopraan onder andere in de Wigmore Hall in Londen, het Wiener Konzerthaus, de Alte Oper Frankfurt, de Elbphilharmonie Hamburg en de van Het Concertgebouw (februari 2022, met pianist Alexandre Tharaud). Eerder dit jaar werd ze bij de Victoires de la Musique voor de derde keer uitgeroepen tot ‘Artiste Lyrique de l’Année’.

Xenia Puskarz Thomas, mezzosopraan

De Australische mezzosopraan Xenia Puskarz Thomas maakte in 2024 haar internationale doorbraak tijdens de Salzburger Festspiele in Weinbergs De idioot onder leiding van Mirga Gražinytė-Tyla. In hetzelfde jaar rondde ze haar opleiding af aan de studio van de Bayerische Staatsoper in München, waar ze rollen zong als Flora (La traviata van Verdi) en Mercédès (Carmen van Bizet).

In seizoen 2025/2026 debuteerde ze in Benjamins Picture a Day Like This in Napels en in een nieuwe productie van Monteverdi’s L’Orfeo op het Glyndebourne Festival. Als toegewijd vertolker van oude muziek werkt Xenia Puskarz Thomas nauw samen met het New Yorkse ensemble Twelfth Night, waarmee ze in 2024 debuteerde in Carnegie Hall. Met Raphaël Pichon en Pygmalion zong ze afgelopen februari de titelrol in Luigi Rossi’s Orfeo op het Adelaide Festival. Recente concertoptredens omvatten Bachs Mis in b klein met de Berliner Philharmoniker en Beethovens Negende symfonie met het Gewandhausorchester Leipzig.

Xenia Puskarz Thomas studeerde aan het Queensland Conservatorium van de Griffith University en bij Edith Wiens aan de Juilliard School in New York. Ze maakt haar debuut in Het Concertgebouw.

Kieran Carrel, tenor

De Duits-Britse tenor Kieran Carrel is actief als concert-, - en zanger. Zijn doorbraak kwam in 2020, toen hij de tweede prijs won van de Bundeswettbewerb Gesang Berlin. Sindsdien is hij lid van het ensemble van de Deutsche Oper Berlin, waar hij rollen zong als Tamino (Die Zauberflöte van Mozart), Don Ottavio (Don Giovanni van Mozart) en Walther (Tannhäuser van Wagner). Als operazanger maakte hij afgelopen zomer ook zijn debuut bij de Bayreuther Festspiele als Steuermann in Wagners Der fliegende Holländer.

Op het concertpodium zingt Kieran Carrel dit seizoen onder andere in Stravinsky’s Oedipus Rex met het NDR Elbpilharmonie Orchester en Mendelssohns Elias met het Radio Filharmonisch Orkest. Liedrecitals geeft hij regelmatig in Europese concertzalen zoals de Pierre Boulez Saal in Berlijn en Wigmore Hall in Londen en tijdens festivals als de Schubertiade Schwarzenberg en de Heidelberger Frühling.

Kieran Carrel studeerde bij Christoph Prégardien in Keulen, aan de Royal Academy of Music in Londen bij Neil Mackie en bij Thomas Hampson en Hartmut Höll aan de Heidelberger Liedakademie. Hij treedt voor het eerst op in Het Concertgebouw.

Daniel Ochoa, bariton

Na zijn succesvolle debuut op de Salzburger Festspiele in de zomer van 2026 is Daniel Ochoa in het lopende seizoen te beluisteren in zeer divers repertoire. Hoogtepunten zijn Bruckners Mis in f klein in Bern, Vaughan Williams’ A Sea Symphony en Bachs Matthäus-Passion in de Berliner Philharmonie en Mozarts Requiem in de Stephansdom in Wenen. In Ferrara vertolkt hij de titelrol in Purcells Dido and Aeneas, in de Elbphilharmonie Hamburg en de Philharmonie Luxembourg soleert hij in Schumanns Faust-Szenen. In zijn geboortestad Leipzig zong Daniel Ochoa in het Gewandhaus en de Thomaskirche, en ook vele andere Duitse orkesten, podia en theaters engageerden hem. V

an 2012 tot 2017 was hij verbonden aan de Wiener Volksoper. In de oude muziek werkte de zanger met gespecialiseerde ensembles als het Orchestra La Scintilla, Anima Eterna Brugge, het Kammerorchester Basel, de Lautten Compagney Berlin en de Akademie für Alte Musik Berlin. Buiten Europa tourde hij in Taiwan, Japan en Zuid-Afrika. Daniel Ochoa ontdekte zijn liefde voor zingen in een kinderkoor, hij ging zang studeren in Rostock, Leipzig en Berlijn en had les van onder anderen Matthias Goerne, Thomas Quasthoff en Dietrich Fischer-Dieskau.

In Het Concertgebouw maakt de bariton zijn debuut.