Pure inspiratie: Thomas Oliemans zingt Wolf

Is het overdreven om Hugo Wolf ‘de Richard Wagner van het lied’ te noemen? Er lijkt veel voor te zeggen: voor beiden kwam de expressie en de getrouwe weergave van de tekst op de eerste plaats, en beiden gingen daarin heel ver – bijvoorbeeld met veel chromatiek, waardoor ze de grenzen van de tonaliteit opzochten. Zo hanteerde Wolf dit uitgangspunt in navolging van de oudere meester voor vele van zijn meer dan driehonderd liederen. Was voor Wagner de tekst zo essentieel dat hij zijn eigen libretto’s schreef, bij Wolf uitte dit zich in een zorgvuldige keuze van de gedichten die hij op muziek zette. Bij Wagner laat het orkest horen wat de zangstem niet kan laten horen, bij Wolf doet de pianopartij dat, als een gelijkwaardige partner. Als muziekrecensent van het Wiener Salonblatt (1884-1887) trok Wolf telkens zo fel van leer tegen de componisten die niet meegingen met Wagners vernieuwingen dat hij uiteindelijk werd ontslagen. Het positieve gevolg was een explosieve toename van zijn productiviteit als componist. Typerend voor Wolfs grote respect voor de dichtkunst, die volgens hem gediend moest worden door de muziek, is zijn naamkeuze voor liedbundels als 53 Gedichte von Eduard Mörike, 20 Gedichte von Joseph v. Eichendorff en de 51 Gedichte von J.W. von Goethe. Altijd analyseerde Wolf het betreffende gedicht zorgvuldig en droeg het zelf in een select gezelschap voor, of liet het voordragen door een voordrachtskunstenaar. Daarna kwam de inspiratie vanzelf en verliep het eigenlijke componeren als een volmaakt natuurlijk proces.

Speciale affiniteit had Wolf met de poëzie van Eduard Mörike (1804-1874). Mörikes dichtkunst toont enerzijds de invloed van Goethe, anderzijds die van de volkspoëzie. Hij vond pas postuum de erkenning die hij verdiende, waartoe Wolfs sublieme zettingen in belangrijke mate hebben bijgedragen. Wat Wolf aansprak, was de muzikaliteit en de gave vorm van Mörikes gedichten. Zur Warnung waarschuwt ons voor wat er kan gebeuren wanneer je als dichter met alle symptomen van een kater de muze aanroept. Heel ongewoon is dit geestige lied, met onheilspellende dissonanten in de piano en een zeer vrije voordracht in de zangstem.Volks en gemoedelijk klinkt het grappige Storchenbotschaft: als één ooievaar de geboorte van een kind aankondigt, wat betekent het dan als er twee ooievaars voor je deur staan...? Melancholie overheerst in het groots opgezette An eine Äolsharfe, een klaagzang over een vroeg overleden broer van Mörike. De zangpartij zet in als een recitatief en krijgt vervolgens als ‘aria’ alle ruimte tot expressie in vloeiende lijnen, op harpachtige akkoorden in de piano. De eolusharp of windharp (Aeolus is in de klassieke mythologie de god van de wind) is een typisch romantisch fenomeen; in Duitsland werd het instrument buiten opgehangen, zodat de wind betoverende klanken aan de snaren kon ontlokken.

Het Italienisches Liederbuch van Paul Heyse (1830-1914) bevat Duitse versies van Italiaanse volkspoëzie, zoals Nun lass uns Frieden schliessen en het subtiele Auch kleine Dinge. Samen met Emanuel Geibel (1814-1884) stelde Heyse het Spanisches Liederbuch samen, bestaande uit een geestelijke en een wereldlijke sectie. Tot die laatste groep behoort Auf dem grünen Balkon mein Mädchen schaut, een speelse aanklacht tegen vrouwelijke koketterie. ‘Spaans’ is hier de sterk ritmische begeleiding, die mooi contrasteert met de vrije beweging in de zanglijn.

Toen hij twintig gedichten van Joseph von Eichendorff (1788-1857) op muziek zette, vermeed Wolf bewust de teksten die Robert Schumann – naast Wagner voor hem een lichtend voorbeeld – al had gekozen. Het onderwerp heeft vaak te maken met natuurschoon, of met de middeleeuwse wereld van de minstrelen. Zo denkt in Das Ständchen een oude minstreel terug aan de tijd dat hij als student zijn liefje vaak een vrolijke serenade bracht, maar ach... zij is gestorven. In de piano horen we het tokkelen van een luit.
Heel anders van sfeer is het sensuele Nachtzauber, een onvervalste nocturne. De natuur klaagt mee om een verloren liefde; de piano schildert in zestienden het murmelen van bronnen en de over een octaaf sprongsgewijs dalende zangstem illustreert het vallen van de nacht: ‘...[hernieder] steigt die wunderbare Nacht’.

De invloed van Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) op muzikaal gebied kan nauwelijks worden overschat. Voor de ontwikkeling van het Duitse lied waren zijn gedichten, romans en toneelstukken van essentieel belang. In Goethes roman Wilhelm Meisters Lehrjahre is de geheimzinnige ‘Harfenspieler’ veroordeeld tot een zwervend bestaan om boete te doen voor een incestueuze affaire. Drie melancholische, indringende liederen gaan tot de bodem van het menselijk leed. De mythe over Zeus, die verliefd was op de knaap Ganymedes, zich in een adelaar veranderde en de jongen ontvoerde, inspireerde Goethe tot het gedicht Ganymed. Erotiek valt samen met symboliek, pantheïsme en liefde voor de natuur. Wolfs lied is een volmaakte vertaling in muziek. Bijzondere aandacht verdient de pianopartij, bijna een ‘Lied ohne Worte’.

Frits Vliegenthart