Prokofjev, Enescu en Liviu Prunaru bij het Concertgebouworkest

George Enescu was niet alleen componist, maar ook violist, dirigent, pianist en pedagoog. Door al zijn andere muzikale bezigheden kwam het componeren enigszins in het gedrang. Hij heeft een klein, maar kwalitatief hoogstaand oeuvre nagelaten. Het componeren geschiedde vooral in de zomermaanden, die Enescu bij voorkeur in zijn geboorteland Roemenië doorbracht.

De daar ontstane schetsen werden dan gedurende zijn concert­reizen verder uitgewerkt, waarbij hij er eindeloos aan kon blijven schaven en vijlen.

Zo is het onvoltooide Caprice Roumain voor viool en orkest grotendeels in 1925 gecomponeerd, maar Enescu is er tot 1949 aan blijven werken. Het op de finale na in grote lijnen voltooide torso van het Caprice is door de Roemeense componist Coronel Țăranu met behulp van de eveneens Roemeense violist Sherban Lupu afgemaakt.

In tegenstelling tot de vroegere door de volksmuziek van zijn vaderland geïnspireerde werken, zoals de beide Rapsodieën opus 11 en het Poème Roumain opus 1, citeert Enescu in het Caprice geen bestaande melodieën.

'In een brief uit 1928 aan zijn vriend Aurel Brosteanu maakt Enescu melding van het Caprice: ‘Ik werk aan een Caprice voor viool en orkest. Het komt overeen met een dialoog tussen een lăutar [zigeunermuzikant] en zijn tarfa [zigeunerorkest]. Ik schrijf het in het karakter van de volksmuziek.'

'Ik vermijd bewust het woord “stijl” omdat dat iets impliceert dat gemaakt, of kunstmatig is, terwijl “karakter” iets suggereert dat gegeven is, dat vanaf het begin bestaat. Het gebruik van folkloremateriaal is op zichzelf geen waarborg voor een authentieke weergave van de volksaard, al kan het er wel aan bijdragen.’

Voor Enescu, die vier jaar oud was toen hij zijn eerste vioollessen van een lăutar kreeg, had de volksmuziek daadwerkelijk van het begin af bestaan.

In het Caprice Roumain schept hij zijn eigen, hoogstpersoonlijke volksmuziek. Hij varieert de zigeunertoonladder met zijn karakteristieke overmatige secunde naar eigen inzicht, wisselt het vloeiende ritme van de doina (de ‘Roemeense blues’) af met het strakke ritme van de hora (een volksdans) en voorziet de vioolpartij van een schat aan ingewikkelde versieringen en ongekend gedetailleerde speelaanwijzingen. De paradox van dit alles is dat het de muziek het karakter van een improvisatie verleent. Volgens Yehudi Menuhin, Enescu’s meest toegewijde leerling, klinkt een violist die alle aanwijzingen nauwkeurig opvolgt vanzelf als een lăutar.

Het Caprice Roumain heeft vier delen. Het eerste deel opent met de door Enescu beschreven dialoog tussen de lăutar en de tarfa. Een eenstemmige melodie van het orkest wordt driemaal door de solist beantwoord en uitgewerkt. Na een korte generale rust volgt een dans met een ritmisch ostinato (telkens herhaald patroon). Een tweede, meer slepende dans, waarin de piano een cimbalom imiteert, roept onwillekeurig het beeld op van een zigeunerorkest in een restaurant.

Het tweede deel opent met een dissonant akkoord, als het gejoel van de omstanders bij een rondedans. Het heeft opnieuw een ­ostinato-ritme en kan gekarakteriseerd worden als een Roemeense wals. Het derde deel is een geheimzinnige, weemoedige nocturne. Tegenover lang aangehouden akkoorden ‘improviseert’ de lăutar een doina. Opmerkelijk zijn de langzame glissando’s van de akkoorden in de strijkers. De finale is een stampende volksdans met hectische figuraties voor de viool. In de slotmaten klinkt de kop van de melodie waar het Caprice mee begon.

Veel componisten blinken uit in één of twee genres, maar Sergej Prokofjev scoorde voltreffers met pianomuziek, ballet, concerten, symfonieën, kamermuziek, filmpartituren en opera’s. Tevens is de ene Prokofjev de andere niet. Leg een van zijn vroege, bijtende pianostukken naast de kalme lyriek van zijn laatste symfonieën en je merkt: deze man heeft in zijn leven genoeg vaten verzameld om er steeds iets verrassends uit te kunnen tappen – en dat zonder zijn persoonlijke signatuur op te offeren.

Prokofjev leidde verschillende levens en mede daardoor bleef zijn inspiratie steeds maar stromen. Hij was een telg van de oude Russische school, verbijsterde de ‘traditionelen’ spoedig met furieuze, onromantische composities, maakte als concertpianist tournees door de Verenigde Staten en Europa, woonde in de jaren 1920 in Parijs en keerde in 1937 terug naar zijn vaderland. Vanaf dat moment voelde hij zich meer dan ooit een Rus, en gaf hij herhaaldelijk uitdrukking aan zijn verbondenheid met het sovjetvolk – ook zonder dat hij daartoe speciaal moest ­worden geprikkeld door de propaganda­machines van de staat.

‘Deze symfonie’, zei hij over de Vijfde, ‘is voor mij de bekroning van een lange periode. Het bezingt de vrije, gelukkige mens, zijn kracht, zijn ruimhartigheid en de zuiverheid van zijn geest.’ Dat credo getuigt van weinig realiteitszin: niet ver van huis slachtten frontsoldaten elkaar af. Maar Prokofjev, met zijn even opportunistische als naïeve karakter, sloot gemakkelijk zijn ogen voor de pijnlijke kanten van de sovjet-­realiteit; voor hem telden louter de artistieke kansen die hij kreeg.

In dat opzicht ligt de Vijfde symfonie op de grens. Hier klinkt de rijpere, verhalende Prokofjev, vooral in het eerste en derde deel; de behandeling van het materiaal is bijna Brahms-achtig, en staat haaks op de anti-­romantische agressie van zijn vroegere werk. Deze delen moeten een openbaring geweest zijn voor de Britse criticus Constant Lambert, die in 1934 waagde op te merken dat ­Prokofjev ‘in technisch opzicht weliswaar volgroeid’ was, maar gebukt ging onder een ‘permanente geestelijke puberteit... Men krijgt niet de indruk dat zijn onmiskenbare talent ooit tot een overtuigende bloei komt.’

Het tweede deel en de finale bieden volop ruimte aan de puntige humor van zijn stukken uit de jaren tien en twintig, zoals de Sarcasmes voor piano, het ballet De liefde voor de drie sinaasappelen en de Derde symfonie. Met die werken veroorzaakte hij schandalen; de Vijfde symfonie kreeg bij de première in Moskou een langdurige ovatie, aangewakkerd door een belangrijke overwinning van de geallieerden eerder die dag. Prokofjev dirigeerde het werk. Pianist Svjatoslav ­Richter, die zich onder de aanwezigen bevond, vertelde erover: ‘Plotseling, toen het stil werd en Prokofjev de dirigeerstok al geheven had, klonk buiten artillerievuur... Hij wachtte en begon pas toen de kanonnen zwegen. Wat een beladen, symbolisch moment was dat!’