Professor Erik Scherder Over Muziek en Ons Brein

In de Toscaanse wijngaard ‘Il Paradiso di Frassina’ nabij Montalcino klinkt dag en nacht klassieke muziek. Giancarlo Cignozzi heeft ontdekt dat geluidsgolven zijn druivenstruiken goed doen. Zijn wijngaard is opgedeeld in ‘componistenpanelen’. Tussen de wijnranken staan tientallen boxen waaruit de noten van Vivaldi, Bach, Mozart en andere componisten weerklinken. Wat blijkt? De druiven in het paneel van Mozart gedijen het beste. Ze zijn het eerste rijp, worden het lekkerst en grootst, en hebben de minste ziektes.

tekst: Wenneke Savenije

Muziek is heilzaam, niet alleen voor planten en dieren, maar ook voor mensen. Uit onderzoek is gebleken dat ziekenhuispatiënten beter genezen als er muziek van Bach op staat, depressies kunnen verjaagd worden met muziek van Mozart. Muziek, misschien wel de oudste vorm van menselijke communicatie, kan mensen helen.

Oliver Sacks geeft in zijn Musicophilia: Tales of Music and the Brain (2007) talloze voorbeelden van de wonderlijke manier waarop muziek neurologische en psychiatrische patiënten deels uit hun lijden en eenzaamheid kan verlossen.

'het publiek, gewend aan de steriele perfectie van de cd-industrie, verwacht dat ze geen enkele fout zullen maken'

Paradoxaal genoeg kan muziek echter ook ziek maken. Dat treft juist mensen die zich met ziel en zaligheid inzetten om partituren in het hier en nu te herscheppen: de musici.

Jascha Heifetz (1899-1981), de keizer onder de violisten, zei het al: ‘Om het zenuwslopende bestaan van een vioolvirtuoos te kunnen leiden, dient men te beschikken over de zenuwen van een stierenvechter, de spijsvertering van een boer, de vitaliteit van een bordeelhoudster, de tact van een diplomaat en de concentratie van een Tibetaanse monnik.’

En dat, terwijl er in de gloriedagen van Heifetz nog helemaal geen sprake was van een vercommercialiseerd muziekbedrijf, waarin topmusici in razende vaart de hele wereld over vliegen om met ware doodsverachting topconcerten te geven in megagrote concertzalen waar het publiek, gewend aan de steriele perfectie van de cd-industrie, verwacht dat ze geen enkele fout zullen maken en daarbij óók nog in staat zullen blijken hun toehoorders en de immer kritische recensenten werkelijk te ontroeren.

Alsof er voor musici geen jetlags, stress, eenzaamheid, podiumangst, spierverkrampingen, gehoorbeschadigingen en andere ‘beroepskwalen’ zouden bestaan.

Afgezien van die ‘beroepsgeheimen’ heeft klassieke muziek echter op vrijwel ieder mens een positieve uitwerking. In Nederland verspreidt professor Erik Scherder, bekend van zijn optredens in De Wereld Draait Door, onvermoeibaar de boodschap dat muziek een heilzame invloed heeft op de ontwikkeling van het brein.

Muziek stimuleert de empathische vermogens, kinderen gaan er beter door presteren, muziek reguleert gemoedstoestanden door verbindingen te leggen tussen beide hersenhelften en demente bejaarden leven er van op. 

Scherder: ‘Als je luistert naar muziek waarvan je houdt, en dat kan Beethoven of Schönberg of heavy metal zijn, dan zie je in het netwerk van de hersenen allerlei samenwerkingen ontstaan, waarbij niet alleen de pariëtale kwab, maar ook de dorsolaterale prefrontale cortex een rol speelt. En dat is eigenlijk wat je wilt. 

Ik laat geen gelegenheid onbenut om de levensbevorderende kwaliteiten van muziek te benadrukken, met name ook voor kinderen. Muziek moet terug in het onderwijs. In een aantal projecten in Amsterdam worden kansarme kinderen met muziek in aanraking gebracht, wat op den duur allerlei economisch meetbare voordelen voor de maatschappij oplevert, om nog maar te zwijgen over de persoonlijke ontwikkeling van de kinderen zelf.

Ik vraag me dikwijls af waarom Den Haag daar dan niet veel meer geld voor beschikbaar stelt. De heilzame werking van muziek onder de aandacht brengen is mijn missie.’ 
Tijdens het concert van vandaag gaat Scherder dieper in op de relatie tussen muziek en hersenfuncties.

Van Wolfgang Amadeus Mozart, wiens muziek een stimulerend effect heeft op de intelligentie van kinderen, staan twee delen uit de Symfonie nr. 40 in g klein, KV 550 op het programma: het donkere openingsdeel Molto allegro, waarin de lage strijkers en dubbele altvioolpartij de toon zetten, en het opzwepende slotdeel Allegro assai. Ondanks de tragische ondertoon omschreef Schumann deze Mozart-symfonie als ‘Griekse lichtheid en genade.’

Het weemoedige Adagio uit het Octet in F groot, D 803 verklankt wat er in Franz Schubert omging toen hij dit werk in 1824 schreef en wist dat hij aan syfillis leed: ‘Stel je voor, een mens wiens gezondheid nooit meer zal herstellen (...) Iedere avond hoop ik nooit meer wakker te worden, maar iedere morgen brengt mij het verdriet terug van de vorige dag...’

In de tweede versie van Gustav Mahlers Eerste symfonie in D groot, die net als de latere symfonieën al een gedurfde orkestratie kent en een intieme, zo niet spirituele sfeer ademt, is het tweede deel gebaseerd op een Ländler: een Oostenrijkse boerendans in driekwartsmaat.

Manuel de Falla componeerde zijn Nachten in de tuinen van Spanje, op de Spaanse folklore gebaseerde symfonische impressies voor piano en orkest, in Parijs en liet zich ervoor inspireren door de werken van Debussy en Ravel. Alleen al de titels van deze driedelige klankschildering spreken tot de verbeelding: Het oude paleis, Dans in de verte (vandaag op het programma) en De tuinen van Córdoba.