Professor Erik Scherder over muziek en ons brein

Wat doet muziek met de menselijke geest? En nog een stap verder: wat doet muziek met de geest van een musicus die gewend is zich melodieën eigen te maken en daar het zijne mee te doen? De Finse violist Pekka Kuusisto lijkt de aangewezen persoon om als proefkonijn voor en mogelijk antwoord op deze vragen te fungeren. Hij is niet alleen een begenadigd klassiek violist, hij is ook een allround musicus die gewend is te improviseren. ‘Ik ben geen musicus die zich graag in een hoekje laat drukken, er komen bij mij verschillende invloeden langs’, aldus Kuusisto. ‘In Europa speel ik misschien voornamelijk klassieke concerten, vooral omdat ik veel verzoeken krijg om bepaald repertoire te spelen, in Finland ziet mijn agenda er heel anders uit. Daar ben ik geheel in balans en speel ik veel volksmuziek in kleine zalen of concerten met veel improvisatie in huiskamerachtige omstandigheden. Ik speel met elektronische bands, trance music met een dj, Finse tango’s met volksmuzikanten. Er zijn zoveel interessante musici in Finland en omdat het land dun bevolkt is ken ik ze ook allemaal. Het is een kwestie van een telefoontje en we zitten bij elkaar om tafel om ideeën uit te wisselen. Dat geeft mij veel inspiratie.’

Die inspiratie wordt doorgaans geboden door de Finse volksmelodieën en de inmiddels tot het Finse collectieve geheugen doorgedrongen tango Tähdet meren yllä van de jong gestorven songwriter en musicus Unto Mononen. ‘De tango kwam rond 1913 in Finland via musici die uit Argentinië kwamen’, verklaart Kuusisto het verhaal van de Finse tango. ‘De eerste kennismaking in Finland met de wereld van de tango vond plaats in het Börs Hotel in Helsinki. Een Deens danspaar danste er de tango en het hek was van de dam. De Finse dansorkesten begonnen steeds meer tango’s te spelen en raakten door eigen interpretaties verder verwijderd van de Argentijnse origine. Langzaam maar zeker groeide de Finse tango uit tot een nationale dans vol melancholie met de marsachtige tred die we van de westerse ballroomversie van de tango kennen.’

De oorspronkelijke Finse volksmuziek kent inmiddels een lange traditie. De muziek wordt gedomineerd door de viool en bestaat vooral uit via Centraal-Europa overgewaaide vormen als polka, mazurka, quadrille, wals en menuet. ‘Deze muziek is nog altijd springlevend in Finland’, zegt Kuusisto over zijn fascinatie voor de volksmuziek. ‘En dat is nooit anders geweest. De rol van deze muziek in het werk van Sibelius is bijvoorbeeld veel groter dan tot nu toe vaak wordt gedacht. In Finland kent iedereen de melodieën. Ze worden ook veelvuldig gebruikt in onder andere tv-series en hedendaagse songs. En ik plaats deze melodieën weer in een andere context.’

Als het om muziek gaat is er voor Kuusisto weinig ‘heilig’. Zo schokte hij de puristen al eens door te improviseren op thema’s uit de Sonates en partita’s voor viool solo van Bach die de componist in 1720 als Kapellmeister aan het hof van vorst Leopold von Anhalt-Köthen completeerde. De Sonates en partita’s zijn de violist zo eigen dat hij de thema’s daadwerkelijk een ander leven kan geven, al dan niet met hulp van elektronica, om zo niet alleen de gelaagdheid van het werk uit te vergroten, maar ook om een relevante hedendaagse component aan deze meesterwerken toe te voegen. Een loopje met Bach neemt hij op deze wijze zeker niet, vindt hij. ‘De Sonates en partita’s vormen muziek met eeuwigheidswaarde, mijn geïmproviseerde reflecties op het werk klinken in deze vorm alleen vanavond, brengen een momentopname naar buiten, een tijdelijke gemoedstoestand. Meer niet.’

In zekere zin is ook de virtuoze wereld van Nicolò Paganini een momentopname. Vooral zijn 24 Caprices, geschreven aan het begin van de negentiende eeuw en in 1820 gepubliceerd, zijn zulke veeleisende werken dat alles afhangt van het gemoed van het moment van de vertolker, willen de stukken overkomen zoals ze bedoeld zijn. Vooral de spectaculaire laatste Caprice in a klein, het bekende thema met een set variaties, vergt veel van de violist. ‘Als je je op de techniek concentreert, wordt het doorgaans een vlakke vertolking, maar als je je laat meeslepen, kun je weer makkelijk struikelen over de vereiste techniek’, vat Kuusisto de uitdaging samen.

De Etude I van de Duitse componist en klarinettist Jörg Widmann heeft weer een andere uitdaging in zich. Widmanns Etudes voor viool zijn gedacht als een doorlopende reeks, voorlopig zonder een vaststaand einde, van werken die op een of andere manier op elkaar inhaken. De eerste etude is een werk van ogenschijnlijk onsamenhangende frasen. ‘Het is aan de uitvoerder om de eenheid en de grote boog aan te brengen’, aldus de componist. ‘Het werk is zo geschreven dat het slotakkoord in D, inclusief zingende instrumentalist, binnen de context geldt als een dissonant, een vragende uitnodiging naar Etude II, die weer volledig tegengesteld is aan de eerste Etude.’

Paul Janssen