Pianotrio Leonskaja, Ferschtman en Koranyi speelt Schubert

De miraculeuze klankentaal waarvan Franz Schubert zich bediende in het Pianotrio in Bes groot van kort voor zijn dood, is nog altijd voer voor psychologen. Wat kan de aan diepe melancholie ten prooi geraakte meester voor ogen hebben gestaan met dit werk? Was er een financieel oogmerk? Het vooruitzicht op een uitvoering? We weten het niet. De vier delen beslaan zo’n drie kwartier – zelden vertoond en niet bepaald publieksvriendelijk.

Kort na voltooiing was Schubert al niet meer onder de levenden. Het werk werd in 1836 door Anton Diabelli op de markt gebracht als ‘Premier Grand Trio’, een wat onzinnige titel.

De ontvangst was gunstig. ‘Je werpt hier een blik op’, schreef Robert Schumann, ‘en alle ellende van het leven verdwijnt als sneeuw voor de zon, de wereld glanst weer als nooit tevoren.’ Hij vond de muziek passief, vrouwelijk en lyrisch – interpretaties die in die tijd algemeen waren voor Schubert, met als tegenpool de actieve, mannelijke en robuuste Ludwig van Beethoven. Het heeft in onze tijd tot de hypothese geleid dat Schubert homoseksueel was – flauwekul die inmiddels naar de prullenmand is verwezen omdat de feiten er haaks op staan.

Het contrast met Beethoven is inderdaad sprekend. Word je bij hem meegetrokken in een proces, Schubert geeft je steeds het gevoel dat om je heen kijken volstaat. De muziek is minder dwingend. Modulaties zijn schielijk, als plotselinge veranderingen van decor. Frasen zijn monumentaal, harmonische avonturen rijk maar bewegingsloos. Ook op het gebied van het instrumenteren is Schubert een meester: overal is het stemmenweefsel onheilspellend, duister. In het openingsdeel laat hij het hoofdthema volgen door een lichtere variatie van hetzelfde, met -mysterieuze pizzicato’s in de cello – hij speelt simpelweg met de mogelijkheden. Het deel ontwikkelt zich als een onstuimig triolenfestival, uitbundig, maar ook met gepassioneerde climaxen en dreigende stiltes. De wereld mag dan glanzen, er is ook een macabere ondertoon.

Het Andante is gebouwd op één zangerige melodie die in diverse gedaanten terugkeert, zowel in het diepste celloregister als in de hoogste pianoligging. Dramatiek wordt gemeden en zelfs het dissonantgebruik is mild. In het vrolijke Scherzo komt Beethoven voorbij, al durft Schubert wat dichter bij de authentieke Weense dans te blijven, met name in het guitige Trio. Inmiddels heeft nog geen spoor van polyfonie geklonken en in de lange Rondo-finale van 654 maten wacht je er eveneens vergeefs op. Schubert voelde zich niet zo zeker op dit terrein en hij overwoog een cursus contrapunt te volgen bij een volleerd meester. Bij de dansante, huppelende ritmes, en zeker bij het guitige presto als uitroepteken, ben je de duistere ondertoon van het openingsdeel helemaal vergeten.

Het Pianotrio in Es groot behoort tot Schuberts late werken. Schubert schijnt zich bij het componeren te hebben laten inspireren door een uit Zweden afkomstige zanger, die ten huize van enkele vrienden patriottische liederen voordroeg. Die melodieën maakten indruk, waardoor in het tweede deel (Andante con moto) het liedje Se solen sjunker (‘Zie, de zon gaat onder’) een plaats werd gegund.

Alweer is daar die hemelse lengte (die Schumann ook in Schuberts Achtste symfonie ontwaarde). Aan het machtige fortissimo hoofdthema hoor je meteen dat een stevig bouwwerk zal worden opgetrokken, eentje van 634 maten. De finale is zelfs 846 maten rijk. Schuberts uitgever Probst in Leipzig vond dat wat al te bar en sprak de componist erop aan.

Resultaat was een met honderd maten verkorte versie in de Originalausgabe – de componist was gedwee genoeg om de kritiek ter harte te nemen. Op een concert op 26 december 1827 klonk niettemin de oorspronkelijke versie. Het was een uitvoering door leden van het Schuppanzigh Kwartet, met Schuberts collega Karl Maria von Bocklet aan de piano. Dit was een van de schaarse keren dat tijdens Schuberts leven zo’n omvangrijk kamermuziekwerk tot uitvoering kwam. Men was destijds vooral gecharmeerd van het grappige Scherzando, waarin stemmen elkaar op koddige wijze achterna zitten, net als in een canon.

Musicologen trachten Schuberts meesterschap te verklaren aan de hand van door de componist bedachte structuren. Schubert zou bewust spanning veroorzaken aan het begin van het werk, om die frictie pas laat in de finale tot een ontknoping te brengen. In dit werk zou hij de thema’s die hij poneert in de twee openingsdelen, en die allebei nogal ambigu en onaf klinken, in de coda van de finale met elkaar combineren, waardoor de luisteraar daar een gevoel van totale ontlading ondergaat.

Zulke triomfantelijke transformaties van thema’s zouden het geheim vormen van eenheid en coherentie in het werk, het zou de spanningsboog zijn die drie kwartier muziek bijeenhoudt. Tja, lastig om te bewijzen, zoiets. Misschien had Schubert er zelf wel hartelijk om gelachen. Maar hoe het ook zij, dit Pianotrio in Es groot was een tour de force, een sleutelwerk in Schuberts oeuvre. Robert Schumann hield er in zijn Neue Zeitschrift für Musik een vlammend pleidooi voor, wat eraan bijdroeg dat het nu al bijna twee eeuwen lang tot de canon van de westerse muziek behoort.