Philippe Jaroussky ontrafelt de Mythe van Orpheus

Rond 1600 ontstond er in Italië een vorm van muziektheater die we later opera zouden gaan noemen. Het idee was om terug te gaan naar de theatervormen van de Oudheid waarbij tekst en muziek één geheel vormden. Het recitar cantando, het zingend spreken, was daarbij het uitgangspunt. Het verhaal van de zanger Orpheus sprak in het bijzonder tot de verbeelding. Sterker: de allereerste ‘opera’s’ hadden allemaal het Orpheusverhaal als onderwerp. Door de hele operageschiedenis heen zou de aan Ovidius ontleende Orpheusmythe één van de meest gebruikte verhalen zijn.

Naast vele versies uit de zeventiende eeuw zijn er Orpheusopera’s van Georg Philipp Telemann, Joseph Haydn, Jacques Offenbach, Ernst Krenek en Harrison Birtwistle, om er slechts enkele te noemen. De mythische zanger met zijn lier die niet alleen de mensen, de dieren en zelfs de bossen en zeeën met zijn muziek kon betoveren maar ook de goden van de onderwereld, bleef door de eeuwen heen – hoewel het verhaal de meest uiteenlopende vormen heeft aangenomen – tot de verbeelding spreken. In dit concert maken we een reis door de opera van de zeventiende en achttiende eeuw aan de hand van vier componisten die – ieder op hun volstrekt eigen wijze – het verhaal van Orpheus ter hand hebben genomen.

tekst: Marcel Bijlo

We beginnen uiteraard bij Claudio Monteverdi, die met zijn L’Orfeo weliswaar niet helemaal de eerste opera componeerde, maar die toch degene is geweest die het nieuwe genre een eigen gezicht heeft gegeven. Alle ingrediënten zijn al aanwezig. Het opgewekte begin als Orfeo en Euridice trouwen, de dramatische wending als Euridice sterft, Orfeo’s gang naar Hades om haar terug te halen, Orfeo die op de terugweg naar de bovenwereld tóch omkijkt en zo Euridice voor de tweede keer verliest, waarna hij treurig achterblijft en uiteindelijk sterft.

Monteverdi componeerde twee finales omdat zijn opdrachtgevers liever een gelukkig einde aan het verhaal wilden zien. Dus komt in de tweede versie Apollo uit de hemel neerdalen die Orfeo en Euridice weer bij elkaar kan brengen. Monteverdi’s L’Orfeo ging in 1607 in première in Mantua, waar de componist in dienst was van de Gonzaga’s. In 1610 zou Monteverdi naar Venetië vertrekken.

Luigi Rossi, afkomstig uit Napels, was een van de grote smaakmakers in Rome. Hij stond hoog in aanzien vanwege zijn kerkmuziek en cantates, en zijn opera Il palazzo incantato had in 1642 in Rome veel succes.

Rossi werd door de Franse eerste minister Jules Mazarin in 1646 naar Parijs gehaald. Mazarin, van oorsprong de Italiaanse kardinaal Giulio Mazarini, wilde Frankrijk laten kennismaken met de nieuwe vorm van muziektheater die op dat moment in Italië al volop bloeide. Hij vroeg Rossi dan ook om een nieuwe opera te componeren. Orfeo van Rossi is waarschijnlijk de eerste opera die in Frankrijk werd opgevoerd.

De première, in het carnavalsseizoen van 1646/47, was een overweldigend succes. De uitvoering moet zes uur hebben geduurd en het spektakel op het toneel was indrukwekkend. Er waren niet minder dan vijfentwintig zingende personages, er was een uitgebreide choreografie en de enorme toneelmachinerieën verbijsterden het Franse publiek. De rol van Orfeo werd gezongen door de gevierde sopraancastraat Atto Melani, die we tegenwoordig vooral kennen als hoofdpersonage uit de historische romans van Rita Monaldi en Francesco Sorti.

Rossi vertelt in de kern hetzelfde verhaal als Monteverdi, maar voegt een groot aantal personages toe. Net als die van Monteverdi is Rossi’s muziek bijzonder kleurrijk. De nadruk ligt ook bij Rossi sterk op het recitatief dat hier en daar naadloos overgaat in een meer aria-achtig gedeelte. De strikte scheiding tussen recitatieven en aria’s bestond nog niet.

Dat was in 1672, toen Antonio Sartorio zijn versie in Venetië in première bracht, al heel anders. Bij Sartorio zijn recitatieven en aria’s meer van elkaar gescheiden. Hoe snel de smaak in Venetië was veranderd bleek wel uit het feit dat Francesco Cavalli’s laatste opera’s door Sartorio moesten worden voorzien van vele extra aria’s om nog enig succes te genereren. De muziek van Sartorio, die in zijn L’Orfeo ook allerlei subplots en komische elementen verwerkte, is weliswaar nog beïnvloed door de stijl van zijn voorgangers maar we horen ook Antonio Vivaldi al heel voorzichtig komen. Net als bij Vivaldi kan het bij Sartorio in sommige aria’s behoorlijk schrijnen.

De nadruk zou in de achttiende eeuw in de Italiaanse opera steeds meer komen te liggen op de virtuositeit van de aria’s. De declamatie en de dramatische uitbeelding van de handeling die aan de basis hadden gelegen van de opera in de vroege zeventiende eeuw raakten hoe langer hoe meer op de achtergrond.

De zangers, vooral de castraten, werden de grote sterren en de verhalen die in de opera’s werden verteld, interesseerden het publiek nauwelijks meer. Dat zat tijdens de uren durende operavoorstellingen vooral te wachten tot een favoriete zanger weer een halsbrekende aria ten beste zou geven.

Dit tij moest worden gekeerd, vond Christoph Willibald von Gluck. In eerste instantie componeerde ook hij volgens de inmiddels geldende conventies, maar met zijn Orfeo ed Euridice deed hij in 1762 een zeer geslaagde poging het genre van de Italiaanse opera opnieuw uit te vinden: een eenvoudig en menselijk verhaal, geen nodeloze subplots, en drie rollen in plaats van de vijfentwintig van Rossi of de dertien van Sartorio.

Net als bij laatstgenoemde componisten werd de rol van Orfeo ook bij Gluck toebedeeld aan een hoge mannenstem, een altcastraat in dit geval, maar Gluck transponeerde de rol in de later geschreven Franse versie voor een hoge tenor. Gluck stapte af van het alleen door het continuo begeleide secco-recitatief maar componeerde uitgebreide dramatische scènes met orkestbegeleiding.

Bij Gluck draait alles om de zielenroerselen van Orpheus, hij is het overgrote deel van het werk aan het woord. Zelfs de rol van Euridice is maar klein. Omwille van de goede afloop worden de geliefden aan het eind van het stuk herenigd door Amor. Gluck koos voor het maken van dit operastatement van de eeuw niet zomaar voor Orfeo. Dat was in veler ogen nog steeds het kernthema van opera, een verhaal over de macht en zeggingskracht van muziek, en Gluck zou met zijn versie de operageschiedenis blijvend veranderen.