Philharmonia & Bruce Liu: Rachmaninoffs Pianoconcert nr. 2

Als dertiger was Carl Nielsen gaan behoren tot de Deense muziekelite, die iedere zomer naar het kasteel Fuglsang trok om te converseren en te musiceren in de prachtige concertzaal. Onder de vaste bezoekers – al sinds 1892 – was ook de Nederlands-Duitse pianist, componist en dirigent Julius Röntgen. Nielsen en Röntgen werden vrienden; de Deen droeg zijn Ouverture ‘Helios’ aan ­Röntgen op. 

Hij schreef deze concertouverture in Athene, waar hij enige maanden verbleef met zijn vrouw, de beeldhouwster Anne Marie Carl-Nielsen. De opkomende en ondergaande zon boven de Egeïsche Zee inspireerde Nielsen tot een warmbloedig, naar de zonnegod Helios genoemd werk. Op de partituur schreef hij een programma: ‘Stilte en duisternis / de zon komt op met een vreugdevol loflied / het legt zijn gouden weg af / en gaat zachtjes onder in de zee.’ 

De concertouverture is kenmerkend voor Nielsens vroege werk, dat nog met één been in de Romantiek stond. Het zou een van zijn populairdere werken worden, maar is niet representatief voor de persoonlijkere eigen stijl die hij later ontwikkelde. Nielsens muziek zou krachtiger worden, complexer, moderner. 

Serge Rachmaninoff was en is een van de populairste componisten van de vorige eeuw. Maar critici noch Rachmaninoffs meest invloedrijke collega’s staken hun afkeer van zijn muziek onder stoelen of banken. De publiekslieveling Rachmaninoff leek vanaf de jaren twintig vastgevroren in een voorbije tijd, droefgeestig mijmerend over een vaderland dat sinds de Revolutie niet meer bestond. De pogingen om het componeren te ‘objectiveren’, te ‘bevrijden’ van alle romantische ballast, waren aan Rachmaninoff niet besteed. En tot in de jaren 1980 en zelfs 1990 betekende dat dat de Rus bij menigeen die het zei te weten ‘not done’ was. Dat het Tweede pianoconcert al werd geschreven in 1900-01 – toen Giacomo Puccini nog maar net op dreef begon te komen, Arnold Schönberg Verklärte Nacht zojuist had voltooid en Igor Stravinsky’s carrière nog moest beginnen – werd daarbij voor het gemak vergeten. 

Rachmaninoffs Tweede pianoconcert begint met de beroemd geworden langzame akkoorden, die, ondersteund door zware octaven in de bas, steeds sterker aanzwellen, als naderde je een loom luidende klok. De immens trieste, onophoudelijk verder slingerende hoofdmelodie die dan volgt, klinkt zo Russisch als het maar kan, en alleen, zoals de pianist en componist Nikolaj Medtner ooit zei, ‘omdat de ziel van dat thema Russisch is; er is geen etnografische opsmuk hier, geen uitdossen in nationale klederdracht, er wordt geen volkslied aangeheven; en toch voel je iedere keer, vanaf de eerste slag van de klok, hoe de figuur van Rusland zich tot haar volle lengte opricht’. Men heeft vaak verwezen naar de gelijkenis tussen Rachmaninoffs bijna contourloze melodieën en de Russisch-­orthodoxe kerkmuziek. Maar het echt Russische karakter van Rachmaninoffs Tweede pianoconcert zit ’m in de vorm. Anders dan in de grote pianoconcerten van Brahms, Liszt en ook Tsjaikovski gaat het bij Rachmaninoff nauwelijks om grote dramatische contrasten. Integendeel: alles schijnt gericht op een zo groot mogelijke eenheid. Dikwijls smelt de onwaarschijnlijk virtuoze piano­partij geheel samen met het orkest, en de melodieën glijden haast ongemerkt in elkaar over. Alles is zozeer aan elkaar verwant, dat het concert wel mono­thematisch genoemd wordt. Er is als het ware één kiemcel, één abstract ‘oergegeven’ dat zelf niet eens te horen is, maar waaraan het hele concert is ontsproten. Met andere woorden: je ziet wel de boom, maar niet de cel waaruit hij is voortgekomen.

Wie onbevangen naar de ­Vijfde symfonie van Jean Sibelius luistert, hoort een statement van symfonisch meesterschap, van orkestrale beheersing en originaliteit qua vorm, een statement van een componist die de romantische traditie weliswaar als vertrekpunt kent, maar daar zijn eigen, nieuwe invalshoeken aan heeft gegeven. Wat onhoorbaar blijft in de bekende versie van deze Vijfde symfonie is de enorme worsteling die Sibelius doorstaan heeft om het werk zijn definitieve vorm te geven. De symfonie ontstond in een buitengewoon roerige tijd gedurende de Eerste Wereldoorlog en Sibelius onderging diverse persoonlijke en maatschappelijke uitdagingen. Tussen de eerste schetsen stammend uit 1912 en de definitieve versie uit 1919 maakte de componist de invasie van de Russische troepen mee en zag hij zijn buurtgenoten sterven onder het vuur, kon hij zelf vluchten voor het Rode Leger door onder te duiken in het ziekenhuis waar zijn broer werkte en verloor hij ruim twintig kilo omdat de voedselvoorziening stokte. Van dichtbij maakte hij het anderhalve dag durende Duitse bombardement op Helsinki mee. ‘Een crescendo dat 30 uur duurde en eindigde in een fortissimo, vreselijk maar groots.’ En ondertussen onderging Sibelius in die jaren veertien operaties aan een tumor in zijn keel. 

Met de première van de eerste vier­delige versie van de Vijfde symfonie leek er nog geen vuiltje aan de lucht. De symfonie klonk tijdens de landelijke festiviteiten rond Sibelius’ vijftigste verjaardag, en alleen de componist toonde zich ontevreden over het werk. Een jaar later dirigeerde hij een tweede versie, die ook nog niet aan zijn eisen voldeed. Uiteindelijk in 1919 componeerde hij de Vijfde naar eigen zeggen ­‘opnieuw’ en liet hij de driedeligheid van de 1916-versie intact. Hij herschreef het eerste gedeelte van het in 1916 samengevoegde eerste en tweede deel, zodat het complete deel nu groeide uit het openingsmotief. Het tweede deel werd een chaconne-achtig thema met variaties waarin de nadruk ligt op de mogelijkheden van pizzicato strijkers en het derde deel is een t­ri­omfantelijke finale met grootse gebaren en het zogenaamde ‘zwaanthema’, dat eerst opduikt in de hoorns. Dit koraalachtige motief zou verwijzen naar de vluchtroep van zestien zwanen die Sibelius in 1915 zag overvliegen, wat hij in zijn dagboek ‘de mooiste impressie van mijn leven’ noemde.