Persoonlijke Noot: Tabea Zimmermann en Kirill Gerstein in Brahms

‘Een programma dat mij na aan het hart ligt’, zo vat Tabea Zimmermann dit recital samen. ‘Met grote, belangrijke stukken voor de altviool. Het probleem met het altvioolrepertoire is dat we altijd voor de keus staan of we ons alleen bij authentiek repertoire houden of ook arrangementen gebruiken. Het repertoire is niet breed en om al die fantastische muziek te kunnen spelen is het arrangeren van werken die de altviool passen wat mij betreft een goede en verantwoorde uitbreiding. Toch ben ik erg blij dat we nu drie grote sonates op het programma hebben die oorspronkelijk voor altviool geschreven zijn en dat Brahms zijn klarinetsonate zelf voor altviool en piano arrangeerde.’

Brahms: Sonate

Johannes Brahms schreef zijn Sonate in f klein in 1894 voor Richard Mühlfeld, de klarinettist van het orkest van Meiningen die er door zijn spel voor zorgde dat de Duitse componist zijn carrière verlengde met enkele meesterwerken voor de klarinet.

De twee Klarinet­sonates, opus 120 zijn Brahms’ laatste kamermuziek­werken. De Sonate in f klein is een enorm gepassioneerd werk met een lyrisch Allegro appassionato, een melan­cholisch Andante un poco adagio, een Allegretto grazioso dat klinkt als een Ländler – de ‘volksversie’ van de Weense wals – en een finale waarin het landelijke karakter uitgroeit tot onstuimige virtuositeit. Brahms bewerkte de klarinetpartij zowel voor viool als altviool, maar waar de vioolversie zelden te horen is, groeide de altvioolversie uit tot een repertoirestuk.

‘De altviool en de klarinet zitten in hetzelfde register, vandaar dat de sonate ook op de altviool zo fantastisch klinkt’, zegt Zimmermann. ‘Als Brahms het zelf niet gearrangeerd had, had iemand anders het wel gedaan, want het is los van het instrument geweldige muziek.’

Hindemith: Sonate

De werken van Paul Hindemith en Rebecca Clarke noemt Zimmermann minstens zo belangrijk voor de altviool. ‘Ze zijn alleen wat minder bekend. Beide werken stammen uit 1919. Ze lijken heel verschillend, maar zijn allebei gekleurd door de periode waarin ze ontstonden, en de invloed van Claude Debussy en diens gebruik van de heletoonstoonladder is in beide werken waarneembaar.’

In Hindemiths Sonate in F groot valt daarbij vooral de vorm op. Het werk, waarin ook invloeden van Brahms en Dvořák doorklinken, is een soort sonate-­fantasie met een eerste deel dat een inleiding vormt op een thema met variaties. Die wordt onderbroken door de finale, maar aan het eind van dit laatste deel keert het thema-en-variatie­principe terug met nog drie variaties die uiteindelijk weer uitkomen bij het volkse thema waar het om begonnen was. ‘Het spreekt zeker voor een werk van Hindemith direct aan’, aldus de altvioliste. ‘De snelle harmonische verschuivingen wekken verbazing, terwijl het geheel ondertussen door de herkenbaarheid van het thema bijeen blijft. Ik ervaar deze sonate als één grote versnelling naar het slot.’

Clarke: Sonate

‘Het is jammer dat Rebecca Clarke niet veel meer heeft geschreven, want het is schitterende muziek waarin haar Engelse achtergrond en het oud-Engelse lied doorklinkt’, zegt Zimmermann over deze minst bekende componist op haar programma. Clarke studeerde compositie en altviool en was vanaf 1912 een van de eerste professionele vrouwelijke orkestmusici in Henry Woods Queen’s Hall Orchestra. Daarnaast speelde ze in diverse ensembles en schreef ze kamermuziekwerken, voornamelijk voor eigen gebruik.

De pers geloofde niet dat het werk door een vrouw geschreven was.

Tijdens haar eerste reis naar de Verenigde Staten in 1916 ontmoette ze Elizabeth Sprague Coolidge, een belangrijke promotor en geldschieter voor nieuwe muziek. In 1919 deed Clarke onder het pseudoniem Anthony Trent mee aan de Coolidge Competi­tion met de Sonate voor altviool en piano. Ze won de tweede prijs en moest alleen Ernest Blochs Suite voor altviool voor laten gaan. ‘My one brief whiff of fame’ noemde Clarke dit succes, ondanks het feit dat de pers nadat haar ware identiteit boven kwam niet geloofde dat het werk door een vrouw geschreven was.

‘Treurig’, vindt Zimmermann. ‘Ik heb het werk niet gekozen omdat ze een vrouwelijke componist is, maar juist omdat het zulke goede muziek is. Wel dringt het dankzij dit soort verhalen door dat vrouwelijke componisten zelfs tot voor kort niet dezelfde kansen kregen als mannelijke. Ik wil daar in dit stadium van mijn carrière bewust aandacht aan besteden, ook al zal dat betekenen dat ik niet altijd op de grote podia kan spelen waar men alleen het bekende repertoire wil. Ook daarom ben ik blij dat ik dit programma wel in Het Concertgebouw kan spelen.’

Sjostakovitsj: Sonate

De imponerende Sonate voor altviool en piano is het laatste werk dat Dmitri Sjostakovitsj kort voor zijn dood in 1975 schreef. Hij zou het driedelige werk, dat hij componeerde voor Fyodor Druzhinin, de altviolist van het fameuze Beethoven Kwartet, nooit uitgevoerd horen. Het klonk voor het eerst in besloten kring op 25 september, de dag van de 69ste verjaardag van de componist, die ruim een maand eerder was overleden. Na de openbare première schreef een criticus dat de muziek klonk ‘als de catharsis in een tragedie’.

‘Het is zijn grootste en meest indrukwekkende sonate’, zegt Zimmermann. ‘De geest van Beethoven waart rond in de wijze waarop Sjostakovitsj met de motieven omgaat. Hij gebruikt maar een paar noten. Alsof hij op zijn doodsbed nauwelijks nog in staat was te schrijven.’