Pergolesi’s Stabat mater door Carolyn Sampson, Maarten Engeltjes en PRJCT Amsterdam

Van Vivaldi zijn slechts twaalf motetten bewaard gebleven, maar hij moet er veel meer hebben gecomponeerd. Gedurende zijn hele carrière was hij, in verschillende functies, verbonden aan het meisjesinternaat Ospedale della Pietà in Venetië waar hij de beschikking had over uitstekende zangeressen en instrumentalistes. Het motet Nulla in mundo pax sincera dateert van rond 1715.

Het opent met de verzuchting dat echte vrede in de wereld onmogelijk is tenzij we daarvoor zware offers brengen. Vivaldi gebruikt hier het sicilianoritme, een zacht wiegende beweging in driedelige maat. Maar het daaropvolgende recitatief, waarin wordt gewaarschuwd voor de verlokkingen van de duivel, is wat dramatischer met veel stijgende bewegingen en woordschilderig. Dan volgt een snellere aria en tot slot een snel en virtuoos Alleluia.

Vivaldi’s zetting van Nisi Dominus, psalm 127, is zijn meest omvangrijke psalmzetting en is geschreven voor alt en stijkers. Vivaldi deelt de tekst van de psalm op in een groot aantal contrasterende recitatieven en aria’s, langzaam en snel. Bijzonder veel werk maakt hij van de slotformule Gloria Patri et Filio. Hij voegt hier een viola d’amore aan het strijkersensemble toe. Dit instrument met zijn melancholieke klank, veroorzaakt door een set meetrillende snaren, gebruikte Vivaldi vaker; hij schreef er ook soloconcerten voor. Meestal wordt die vaste slotformule van een psalmzetting in één beweging gecomponeerd met het echt afsluitende Amen, maar Vivaldi maakt er twee losse delen van die in tempo en toonsoort van elkaar verschillen. 

Zowel het motet als de ­psalmzetting zijn vocaal veeleisende stukken en verschillen wat de behandeling van de stemmen betreft niet van Vivaldi’s wereldlijke vocale muziek. Het zijn eigenlijk allebei cantates op Latijnse tekst en sommige aria’s zouden ook niet misstaan in een van Vivaldi’s vele opera’s.

Die opera’s van Vivaldi staan de laatste tijd sterk in de belangstelling, maar die van Giovanni Battista Pergolesi kennen we nog nauwelijks. Toch was ook hij, hoewel hij maar 26 jaar oud werd, een productief operacomponist. Jammer alleen dat we van veel van de aan hem toegeschreven werken niet weten of hij ook daadwerkelijk de componist is geweest. Van zijn komische opera La serva padrona, die een ware revolutie ontketende in Frankrijk, weten we dat wél zeker. En zijn grootste faam dankt Pergolesi aan een religieuze compositie waarvan zijn auteurschap eveneens vaststaat: het Stabat Mater, dat hij schreef in zijn sterfjaar 1736, is een van de weinige composities uit de Barok die sinds het ontstaan ervan nooit van het repertoire is verdwenen. En dat terwijl het stuk is ontstaan vanuit een zeer lokale Napolitaanse passietraditie. Vanaf 1724 werd in de San Luigi in Napels jaarlijks op Goede Vrijdag het Stabat Mater van Alessandro Scarlatti uitgevoerd, een werk voor sopraan, alt en strijkers met begeleidend orgel. Maar na twaalf jaar wilde men eens een andere, modernere zetting van het Stabat Mater en werd Pergolesi gevraagd een nieuwe compositie te schrijven voor dezelfde bezetting. Net als in de kerkmuziek van Vivaldi is ook hier het contrast tussen de aria’s groot.

In Napels waren, net als in Venetië bij Vivaldi, kerkmuziek en opera sterk met elkaar verweven. 

Hoewel het natuurlijk een droevige tekst is, over Maria die treurt bij haar zoon aan het kruis, is lang niet ieder deel treurig van toon. Maar in de duetten is de pijn wel heel aanwezig; meteen al in het openingsduet schuren de stemmen langs elkaar heen. In andere aria’s en duetten lijkt het alsof we in een opera beland zijn. Die zijn gezet in majeurtoonsoorten en klinken opgewekt. In Napels waren, net als in Venetië bij Vivaldi, kerkmuziek en opera sterk met elkaar verweven. De stijl van Pergolesi is veel galanter dan die van Vivaldi. De melodieën zijn vloeiender, er zijn minder abrupte overgangen en Pergolesi loopt al vooruit op de klassieke stijl.

De Barok was nog niet helemaal ten einde maar zou steeds meer naar de achtergrond verdwijnen. De harmonisch vloeiende klassieke stijl won in rap tempo terrein en die duidelijke melodieën, die zelfs bij de eerste beluistering van het stuk al meteen in het hoofd zitten, hebben in grote mate bijgedragen aan de aantrekkingskracht van dit werk.

Pergolesi’s Stabat Mater werd zo’n succes in heel Europa – het is een van de vaakst herdrukte partituren van de achttiende eeuw – dat er tal van bewerkingen ontstonden. De bekendste daarvan is die van Johann Sebastian Bach die een Duitse tekst, psalm 56, op Pergolesi’s noten zette. Bach liet de bezetting ongewijzigd en greep slechts hier en daar in in het notenbeeld. Maar er waren ook bewerkingen waarbij het orkest werd uitgebreid en een koor werd toegevoegd. Van alle bewerkingen heeft alleen die van Bach de tand des tijds doorstaan. Maar meestal horen we Pergolesi’s Stabat Mater in zijn originele gedaante.