Pekka Kuusisto & Susanna Mälkki: Tsjaikovski's Vioolconcert

Vorige maand klonk er in Het Concertgebouw voor het eerst muziek van Lotta Wennäkoski, toen het Koninklijk Concertgebouworkest en solofluitist Kersten McCall op 20, 21 en 24 maart de Nederlandse première verzorgden van haar fluitconcert Soie. In het interview dat de Finse componiste gaf aan Preludium legde ze uit dat die titel een woordgrapje is: Soie verkent de gevoelseigenschappen van zijde en andere stoffen, en tegelijkertijd lijkt dat Franse woord voor zijde op het Finse woord voor ‘geluid dat door een instrument wordt voortgebracht’.

De titel van het openingswerk van vanavond, Flounce, heeft ook een dubbele betekenis: het Engelse woord betekent zowel zwaai/schok als (gerimpelde) strook aan bijvoorbeeld een kledingstuk. Wennäkoski: ‘Dat is iets dat me inspireert. Stoffen, naaien, weven. Ik zie daarin een analogie met de structuur van muziek. Hoe je je noten structureert, is in zekere zin gelijk aan weven.’

Lotta Wennäkoski werd opgeleid aan de conservatoria van Boedapest, Helsinki (bij onder anderen Kaija Saariaho) en Den Haag (bij Louis Andriessen). Een van haar eerste grote opdrachtcomposities was in 2003 Sakara voor het Helsinki Philharmonisch Orkest. Flounce was een opdracht van de BBC en ging onder leiding van haar landgenoot Sakari Oramo in première op 9 september 2017 als openingswerk van de – op tv door een miljoenenpubliek bekeken – Last Night of the ­Proms.

In het speelse en soms onstuimige Flounce wisselen levendige, springerige passages en lyrische melodieën elkaar af. Zoals vaker in Wennäkoski’s werk is een grote rol weggelegd voor klankkleur. Speciale timbres weet ze te bereiken met bijzondere speeltechnieken: al na een seconde of dertig slaan de hoornisten met hun hand op hun mondstuk en verderop hanteert een slagwerker een strijkstok en de harpist een ‘stuiterbalstok’ (voor een walvis­achtig geluid). ‘Non troppo serioso’ is de instructie boven de eerste maat.

In de lente van 1878 verbleef Pjotr Iljitsj Tsjaikovski met zijn broer Modest in het Zwitsere plaatsje Clarens, waar ze gezelschap kregen van een vroegere leerling en vriend, de violist Iosef Kotek. Kotek had bladmuziek meegenomen die hij samen met Tsjaikovski doorspeelde en een van de stukken die indruk maakten was de Symphonie espagnole voor viool en orkest van Éduard Lalo. ‘Het is verfrissend, lichtvoetig, met pittige ritmes en vol fraaie, uitstekend geharmoniseerde melodieën’, schreef de componist aan zijn weldoenster Nadezjda von Meck. De aanwezigheid van Kotek en de Symphonie van Lalo lijken de belangrijkste inspiratiebronnen geweest te zijn voor het in slechts enkele weken gecomponeerde Vioolconcert in D groot. 

Het eerste deel heeft een sonatevorm met twee lang uitgesponnen melodieën die beide door de solist worden geïntroduceerd. Van contrast tussen de twee is geen sprake. De tweede melodie, die na de eerste uitbarsting van het orkest wordt ingezet, heeft hetzelfde zangerige karakter als de eerste. Een grote cadens voor de solist leidt naar de reprise. De inzet van het eerste thema in de fluiten tegenover de triller van de viool is een van de magische momenten van dit concert.

De beknopte Canzonetta is ingetogen en melancholiek. De weemoedige melodie voor de viool suggereert verlatenheid; dit wordt versterkt door de zachte hoornsignalen die klokgelui in de verte uit lijken te beelden. Met de zonder onderbreking volgende Finale slaat de weemoed om in uitbundigheid. Er zijn drie thema’s die ieder hun eigen tempo en karakter hebben.

Het eerste is lichtvoetig en springerig en roept associaties op met Tsjaikovski’s balletmuziek. Het contrasterende tweede thema, dat na een plotselinge vertraging van het tempo tegenover open kwinten (het ‘doedelzakeffect’) in de cello’s wordt geëxposeerd, begint als een zwaar aangezette volksdans, maar keert al snel terug naar het oorspronkelijke tempo. De komst van het lieflijke derde thema voor de hobo gaat opnieuw gepaard met een vertraging.

Patriottisme was nooit sterker in Finland dan een eeuw geleden, toen Jean Sibelius aan zijn Tweede symfonie werkte. Rusland, heerser over de Finnen, speelde een kat-en-muisspel. Zo werd aangekondigd dat het Finse leger diende op te gaan in de Russische strijdmacht. We weten uit Erik Tawaststjerna’s monumentale Sibelius-monografie dat dit alles de componist niet onverschillig liet.

Toch hebben talrijke latere commentatoren (onder wie dirigent Robert Kajanus), die de Tweede zagen als een protest en een roep om vrijheid, stellig overdreven. Sibelius keerde zich af van dergelijke interpretaties, zeker als het om zijn symfonieën ging. Bekend is zijn uitspraak: ‘Ik ben een slaaf van mijn thema’s en onderwerp me aan hun eisen.’ Juist de symfonie was voor hem de ideale vorm, waarmee hij zich bij voorkeur afkeerde van de programmamuziek die hij voor talrijke gelegenheden componeerde.

Vooral het eerste deel van de Tweede symfonie is een duidelijk voorbeeld van de hoogst individuele manier waarop Sibelius zijn thema’s concipieerde en ontwikkelde. Konden of durfden de meeste romantici zich niet te ontworstelen aan de traditionele sonatevorm, met zijn expositie, doorwerking en reprise, de Finse componist sloeg al in een vroeg stadium een andere weg in. Het eerste deel laat een ­vloeiend continuüm zien, een proces van kleine elementen, die door uitbreiding en samenvoeging uitgroeien tot een machtig bouwwerk.

‘Het is’, schreef Sibelius, ‘alsof de Almachtige stukken uit het mozaïek van de vloer van de hemel naar beneden heeft gegooid en me gevraagd heeft die weer samen te brengen.’ Tergend langzaam kan de componist naar een hoofdthema toewerken, zoals hier in het langzame tweede deel, dat begint met een pizzicatopassage van cello’s en contrabassen, ‘door de onderste lagen van het orkest kronkelend als een lintworm’, aldus de dirigent Sir Thomas Beecham. Licht en donker wisselen elkaar af in dit langzame tweede deel.

Ooit heeft Sibelius gesuggereerd dat we hier de strijd horen tussen Don Juan en de Dood. Dit alles wordt weggeblazen door het energieke derde deel, een scherzo met een contrasterend trio, dat begint met een hobothema waarvan de negen zich herhalende noten zelfs voor deze componist – hij hield van toonherhalingen – nogal ongewoon zijn. Vooral dankzij de hierop aansluitende Finale, met een jubelend, heroïsch hoofdthema, is de Tweede de populairste van Sibelius’ zeven symfonieën geworden.