Pekka Kuusisto, Nadia Sirota en Markus Hohti

De Finse violist Pekka Kuusisto wordt geroemd om zijn persoonlijke geluid en avontuurlijke samenwerkingsprojecten. Voor dit concert slaat hij de handen ineen met de Finse cellist Markus Hohti en de Amerikaanse altvioliste Nadia Sirota. Op het programma staat muziek van onder meer Pauline Oliveros en Nico Muhly. 

In de roerige jaren zestig werd componiste/accordeoniste Pauline Oliveros moedeloos van de aanhoudende onheilstijdingen. De protesten tegen de Vietnamoorlog waren op hun hoogtepunt, een student verbrandde zichzelf en ze zag live op televisie de moord op politicus Robert Kennedy. ‘Ik voelde de enorme angst en begon me terug te trekken,’ zei ze hierover in 1977.

Oliveros ging zingen en drones (lang aangehouden klanken) op haar accordeon spelen en concentreerde zich bijna een jaar op één enkele toon, een a. Deze manier van muziek maken werkte voor haar als tegengif tegen het traumatische wereldnieuws. Ze ging optreden voor kleine groepen en schiep op tekst gebaseerde Sonic Meditations, die een ‘verruimd bewustzijn’ zouden oproepen en zelfs een genezende werking zouden hebben. 

Haar Tuning Meditation Nr. 2 uit 1971 is een eenvoudig werk waarin een gemeenschapsgevoel wordt gecreëerd door middel van klank. ‘Adem diep in; adem uit op de noot van uw keuze; luister naar de geluiden om u heen en stem uw volgende noot op een daarvan af; produceer op uw volgende adem een noot die niemand anders maakt; herhaal.’ 

Het luisteren is minstens even belangrijk als het zingen zelf. Zo ontstaat een verschuivende akkoordmassa, die Oliveros aanduidde als ‘hardop luisteren’. Nadia Sirota leidde in 2017 een uitvoering en zal aan begin en einde van het concert het publiek door deze meditatie voeren.

Missy Mazzoli studeerde onder anderen bij David Lang en Louis Andriessen en doceert tegenwoordig zelf aan het Mannes College of Music. The New York Times noemde haar ‘een van de meest inventieve, verrassende componisten’, Time Out New York bestempelde haar zelfs tot de ‘Mozart van het nieuwe millennium’. 

Haar Vespers voor versterkte viool en elektronica is een loot van Vespers for a New Dark Age voor ensemble. Ze samplede de partijen en zangstemmen uit het origineel, vervormde en vertraagde deze en voorzag ze van echo en galm. Zo ontstaat een hallucinante klankwereld van schurende vioolklanken, bezwerend engelengezang en tinkelend slagwerk.

Tooth and Nail is geïnspireerd op de muziektraditie van Oezbekistan, waarin de mondharp een prominente rol speelt. Door een metalen tongetje in trilling te brengen en de mondholte als resonator te gebruiken kan de bespeler melodieën vormen. Snelle pizzicato’s van de altviool herinneren aan de percussieve klank van dit tongetje, terwijl de altviolist met zichzelf in dialoog gaat via opgenomen samples van zijn instrument. 

Mazzoli componeerde A Thousand Tongues in 2009, voor cello, altviool of viool, stem (optioneel) en opgenomen elektronica. Het is een muzikale reflectie op onderstaand gedicht van Stephen Crane (1871-1900): 

Yes, I have a thousand tongues,
And nine and ninety-nine lie.
Though I strive to use the one,
It will make no melody at my will,
But is dead in my mouth. 

De leugens uit de titel van het drie jaar eerder gecomponeerde Lies You Can Believe In verwijzen niet naar onwaarheden, maar naar het ouderwetse woord voor een geïmproviseerd en verfraaid verhaal. Mazzoli heeft haar eigen ‘leugen’ gecreëerd: verzonnen stedelijke volksmuziek, die zowel beïnvloed is door zigeunermuziek als door punk en elektronica.

Bryce Dessner werd vooral bekend als gitarist van de rockband The National, maar werkte ook samen met grootheden als Philip Glass en Steve Reich en profileert zich steeds meer in de moderne gecomponeerde muziek. 

Tuusula ontstond in 2016 en is vernoemd naar het meer waarover de Finse componist Jean Sibelius uitkeek vanuit zijn villa. Deze was een ontmoetingsplek voor kunstenaars en musici en Dessner raakte hierdoor zo geïnspireerd dat hij begon aan een compositie voor cello solo voor Nico­las Altstaedt. Hij zei hierover: ‘Ik schreef elke dag een stukje, wat het improvisatorische gevoel ervan verklaart.’ Tuusula is een meditatieve verkenning van de lyrische mogelijkheden van de cello.

Ook het Skrik Trio heeft een Scandinavische inspiratie. Dessner schreef het in 2017, toen Donald Trump tot zijn ontzetting tot president werd gekozen. Skrik betekent ‘schreeuwen’ in het Noors. De drie musici spelen nu eens ritmisch unisono, dan weer in verschuivende patronen, een verwijzing naar Steve Reichs ‘phase shifting’.

Magnus Lindberg brak in 1985 internationaal door met het radicale orkestwerk Kraft waarin hij schroot inzette als slagwerkinstrument. Vanaf de jaren negen­tig hanteert hij een meer klassieke schrijfwijze.

Dat geldt ook voor Maguey de tlalcoyote, dat hij componeerde voor het Zebra Trio. ‘Maguey’ is de Spaanse naam van een in Mexico veel voorkomende agaveplant; ‘tlalcoyote’ is de Azteekse benaming voor de zilverdas, een daar levende dassensoort. 

Stekelig als een cactus is het trio beslist niet, tenzij we het terugkerende vijftoonsmotiefje opvatten als verwijzing naar de harde stekels. En met enige fantasie kun je in de vingervlugge, door elkaar krioelende lijnen het muzikale equivalent horen van de soepele manier waarop een das beweegt. 

Nico Muhly studeerde compositie bij onder anderen John Corigliano en werkte als redacteur en dirigent voor Philip Glass. In 2011 maakte hij samen met Bryce Dessner en de zanger Sufjan Stevens het vijf kwartier durende Planetarium, een mix van indie-rock, folk, elektronica en modern-klassiek.

Ook in het vandaag uitgevoerde Keep In Touch voor altviool solo speelt elektronica een belangrijke rol. Het is een klaagzang in de vorm van een soort chaconne, een herhaalde cyclus van akkoorden. Muhly herkent vergelijkbare progressies in de muziek van trans­gender Antony Hegarty (leadzanger van de band Antony and the Johnsons, tegenwoordig bekend onder de naam Anohni), wier androgyne stemgeluid klinkt vanaf band. 

De solist doordesemt zijn weemoedige solopartij met krassende en schrapende klanken. Vanaf band klinken felle percussieve interrupties, gevormd uit de bijgeluiden die een strijker produceert in het vuur van zijn spel.

De falsetstem van Hegarty voegt zich in het betoog met allengs disruptievere kreten. De bandopname dijt uit tot een compleet orkest, dat aan Philip Glass herinnerende repeterende patronen speelt. Tegen deze tsunami van klank probeert de altviolist wanhopig zijn lamento uit te zingen.