Pekka Kuusisto en Simon Crawford-Phillips: Pärt

Na jaren van stilte trad Arvo Pärt in 1976 weer naar buiten met nieuw werk. Vanwege groeiende ontevredenheid over de gangbare avant-gardestijlen zocht de componist naar een nieuwe manier om zich muzikaal te uiten. Uit deze zoektocht ontwikkelde hij zijn beroemde tintinnabulistijl, vernoemd naar het Latijnse woord voor klokjes.
Für Alina was het eerste werk waarin Pärt zijn nieuwe stijl toepaste. Zanger, dirigent en Pärt-biograaf Paul Hillier beschrijft het principe van de tintinnabuli als ‘a single moment spread out in time’. Centraal staat de tintinnabuli-stem, gecentreerd rondom de grondtoon met zijn bijbehorende drieklank. Rondom deze drieklank weeft Pärt volgens een streng stramien zijn simpele melodieën in een tweede melodische stem. De twee stemmen hadden volgens Pärt ook een religieuze betekenis: ‘One line is my sins. The other is my forgiveness for these sins.’

Boven zijn net voltooide sonates en partita’s voor viool noteerde Johann Sebastian Bach in 1720 de volgende titel: Sei solo a violino senza basso accompagnata. Die zeven woorden geven direct weer wat zo ontzettend lastig is aan deze werken, namelijk het ontbreken van een zogeheten begeleidende basso continuopartij. De violist moet niet alleen soleren, maar speelt tegelijkertijd ook de eigen begeleiding.
De Sarabande is het vijfde deel uit de Eerste partita in b klein. Van oorsprong een oude Mexicaanse dans, wist de sarabande, dankzij Spaanse kolonisten, een plek te veroveren in de partituren van barokcomponisten.
Van de Derde sonate in C groot wordt het Largo uitgevoerd, dat het karakter heeft van een arioso, een lied.

Erkki-Sven Tüür had een wat ongebruikelijke start van zijn muzikale carrière. Als aanvoerder van de progressieve rockband In Spe veroverde de Est in de jaren 1970 zijn thuisland. In 1994 schreef Tüür Conversio, een werk voor viool en piano waarin niets is wat het lijkt. De titel verwijst naar een conversie, een omslagpunt binnen de muzikale ontwikkeling van het stuk. Na het vrolijke begin vindt een onderhuidse verandering plaats in de muziek. Scherpe akkoorden en lang aangehouden stiltes wisselen elkaar af. Wat begon als een onbezorgd feest transformeert in een perpetuum mobile om uiteindelijk in scherven uiteen te spatten.

Twee jaar na Für Alina componeerde Pärt Spiegel im Spiegel. Luisteraars van over de hele wereld vielen voor de verstilde schoonheid en strengheid van het werk. De violist speelt een simpele melodie, stapsgewijs langs de tonen van een toonladder, die zichzelf gedurende het stuk spiegelt in verschillende richtingen. Een gegeven waar de titel van het werk aan refereert: de oneindige reflectie van de ene spiegel in de andere. De uitgestrekte melodie van het stuk geeft de luisteraar rust en houvast, en misschien zelfs een glimp op het oneindige.

Philip Glass componeerde de cyclus Metamorphosis (1988) om naar eigen zeggen zijn ‘meer romantische kant naar buiten te brengen’. De cyclus, bestaande uit vijf afzonderlijke delen, werd vernoemd naar Franz Kafka’s beroemde boek Die Verwandlung, waarin een handelsreiziger verandert in een insect. Grappig genoeg is juist het verhalende niet typisch voor ‘minimalistische’ muziek zoals die van Glass. Zulke composities hebben een strenge, op herhalingen gebaseerde vorm, waarbij de muziek zich gedraagt als een work-in-progress. De nadruk ligt op het interne proces van de muziek. Of zoals ­pianist Bruce Brubaker schreef: ‘It’s more like the sound of being conscious.’

Op verzoek van het Internationaler Joseph Joachim Violinwettbewerb Hannover schreef Pärt in 2003 een vlammend werk voor viool en piano. Het stuk vernoemde hij naar de passacaglia, een van origine Spaanse dans uit de zeventiende eeuw. Gedurende de Barok werden de akkoordenschema’s van de Spaanse gitaren, die oorspronkelijk de dans begeleidden, door componisten omgezet naar basformules, geschikt voor het componeren van instrumentale variaties. Een beroemd voorbeeld is de Passacaglia en Fuga in c klein (BWV 582) van Johann Sebastian Bach. Hierin zien we de overeenkomsten tussen beide componisten terug: net als Bach schreef Pärt muziek die moest voldoen aan een strenge ordening. Muziek zonder franje en zonder opsmuk, zodat het pure karakter ervan naar voren kwam. Het strenge, onopgesmukte karakter van de muziek vormt de rode draad van deze avond.

Zijn Zes sonates voor viool en klavecimbel (BWV 1014-19) componeerde Bach in ongeveer dezelfde periode als zijn sonates voor viool solo. Bach zou gedurende zijn verdere leven vaak op deze werken terugkomen om ze, tot aan zijn dood, te perfectioneren. Zijn zoon Carl Philipp Emanuel Bach noemde de stukken ‘behorend tot de beste werken van mijn geliefde vader’.
In tegenstelling tot de solosonates wordt de basso continuopartij nu gespeeld door de linkerhand van de klavecinist of pianist. De melodielijn in de rechterhand vormt een contrapuntisch duet met de vioolpartij. Zo zou de sonate bijna als triosonate omschreven kunnen worden.

Oorspronkelijk schreef Pärt Fratres voor een spannende combinatie van strijkkwintet en blaaskwintet. De versoberde bezetting voor viool en piano is een van de vele bewerkingen die Pärt zelf van het werk maakte. Net als vele van zijn andere composities is ook Fratres geschreven in zijn tintinnabulistijl, waarbij in dit geval de muziek door het gelijktijdig klinken van twee verschillende (maar nauw verwante) toonsoorten harmonisch ambigu blijft. Het dynamisch hoogtepunt vindt midden in het stuk plaats, waarna de stilte een steeds grotere rol gaat spelen. Zoals zijn vrouw Nora omschreef: ‘By the end of the listening, attention is utterly focused. At the point after the music has faded away it is particularly remarkable to hear your breath, your heartbeat, the lighting or the air conditioning system, for example.’

Nora Kim Braams